De schizoïde karakterstructuur
De schizoïde karakterstructuur
Leven op afstand als oude oplossing voor een te intense wereld
Er zijn mensen bij wie je voelt dat ze er wél zijn en tegelijk niet helemaal. Het gesprek kan inhoudelijk boeiend zijn, ze denken snel, leggen verbanden die anderen niet zien, maar ergens blijft er iets “niet in te halen”. Alsof er een dun laagje glas tussen hen en de wereld zit. Ze verlangen wel naar contact, maar zodra het te direct wordt, gaat er iets in hen uit, trekt hun aandacht naar binnen of omhoog en wordt het lichaam minder aanwezig.
In de karakterstructuren noemen we dit de schizoïde structuur. In moderne boeken, zoals dat van Steven Kessler, wordt er vaak gesproken over het “leaving pattern”: het patroon van uit contact gaan wanneer iets te bedreigend voelt. Dit artikel gaat over hoe die structuur ontstaat, hoe je haar kunt herkennen in jezelf of in een ander, welke kwaliteiten erin verborgen zitten en wat er nodig is om stap voor stap weer meer aanwezig te raken in je lijf en in contact.
Wat is de schizoïde structuur?
De schizoïde structuur hoort bij de allervroegste ontwikkelingsfase, zelfs al rond de zwangerschap en de eerste maanden na de geboorte. Het gaat om de vraag: is het veilig om hier te zijn? Niet in de zin van “is er ruzie thuis”, maar veel fundamenteler: voelt deze wereld, dit lichaam, deze omgeving dragend genoeg om in te landen?
Wanneer een baby herhaaldelijk intense, onbegrijpelijke spanning ervaart – bijvoorbeeld door medische ingrepen, door veel angst of depressie bij de ouders, door gebrek aan afgestemde aanraking, door ruzie of geweld in de omgeving – dan is er nog geen ontwikkeld systeem om daarmee om te gaan. Het zenuwstelsel kent dan eigenlijk maar één oplossing: weg uit die intensiteit. De meest directe manier om dat te doen is door de aandacht uit het lijf te trekken. De baby “blijft wel liggen”, maar innerlijk wordt de verbinding losser.
Dat loslaten van verbinding met het eigen lijf is geen bewuste keuze. Het is een automatische beschermbeweging die in de loop van de tijd een patroon vormt: zodra iets teveel wordt, verdwijnt een deel van de aandacht. Vaak gaat dat gepaard met veel activiteit in het denken en in de verbeelding. De geest wordt een soort veilige bovenwoning waar je je kunt terugtrekken als de benedenverdieping te onrustig is.
Hoe organiseert deze structuur zich in lichaam en psyche?
De schizoïde beweging is er één van “weg uit de directe ervaring”. Dat zie je in verschillende lagen terug.
In het lichaam zie je vaak dat iemand niet helemaal “in” zichzelf lijkt te wonen. De grond voelt weinig, de adem blijft hoog of onregelmatig, het lijf kan ofwel heel rank en smal zijn of juist wat hoekig, soms alsof de verschillende lichaamsdelen niet helemaal bij elkaar horen. Spanning trekt zich terug naar binnen: minder in zichtbare spierbundels, meer als een soort onthechting van binnenuit. Het gezicht is soms levendig en beweeglijk, terwijl de rest van het lichaam relatief stil blijft.
In de psyche zie je een sterke ontwikkeling van het denken en de innerlijke wereld. Veel mensen met deze structuur zijn creatief, theoretisch sterk of spiritueel geïnteresseerd. Ze kunnen intens observeren, voelen vaak haarfijn wat er onder de oppervlakte speelt, maar houden zelf liever wat afstand. Gevoelens worden eerder geanalyseerd dan direct ervaren. Contact met anderen kan snel als “te veel” voelen: te dichtbij, te luid, te chaotisch.
In relaties zie je vaak een terugkerend patroon van aantrekken en afstoten. Het verlangen naar verbinding is er zeker, maar zodra het werkelijk dichtbij komt, gaat er een alarm aan. Dat alarm vertaalt zich niet altijd in zichtbare paniek; vaker merk je dat iemand “weg” raakt, in gedachten verdwijnt of ineens een andere, veilige route kiest: relativeren, grapjes maken, met een andere inhoud komen.
In het dagelijks leven: hoe kan de schizoïde structuur eruitzien?
In het gewone leven toont de schizoïde structuur zich vaak subtiel. Misschien herken je het in jezelf of in iemand in je omgeving.
Je kunt bijvoorbeeld merken dat je snel overprikkeld bent door drukte, geluid of mensen die heel direct zijn. Dat je goed functioneert zolang er voldoende afstand is, bijvoorbeeld in denken, schrijven, analyseren, maar dat direct contact met veel emotie je uitput of zelfs bedreigend voelt. Je zoekt dan manieren om iets meer ruimte te maken: je trekt je terug, je wordt plots heel rationeel, je gaat naar een abstract niveau waar gevoelens minder vat op je hebben.
Mensen met deze structuur vertellen regelmatig dat ze “van bovenaf naar zichzelf kijken”. Alsof ze zichzelf in situaties zien reageren, maar niet helemaal in staat zijn om van binnenuit bij de ervaring te blijven. Ze kunnen zich buitengesloten voelen, terwijl ze zichzelf tegelijk ook buiten houden. Dat maakt het ingewikkeld: je verlangt naar erbij horen, maar de route die je kent is juist uit de situatie stappen, soms zo snel dat je het pas achteraf opmerkt.
Daarnaast is er vaak een geschiedenis van zich niet begrepen voelen. Ideeën, gevoelens of beleefde intensiteit pasten niet bij de omgeving, werden weggewuifd, benoemd als overdreven of vreemd. De reactie van binnenuit kon dan worden: “dan blijf ik wel bij mezelf, daar waar niemand me kan raken.” Het contact met anderen voelt dan minder veilig dan het contact met de eigen innerlijke wereld.
Wat ligt eronder? Het oorspronkelijke verlangen
Onder de schizoïde structuur ligt een heel basaal verlangen: veilig aanwezig kunnen zijn. Erkenning vinden voor het feit dat de wereld soms te veel is, zonder dat je daardoor opnieuw uit verbinding hoeft te stappen. De pijn zit vaak niet alleen in wat er gebeurde, maar vooral in het isolement waarmee het gebeurde. De ervaring: ik sta er alleen voor in een wereld die ik niet kan bevatten.
Wanneer je vanuit deze structuur naar jezelf gaat kijken, is het belangrijk om te zien dat je ooit een uiterst logische keuze hebt gemaakt. Weggaan uit je lichaam, uit gevoel of uit contact was op dat moment de beste manier om jezelf te beschermen. Dat je dat spontane vermogen tot vertrek hebt, betekent ook dat je een grote gevoeligheid bezit; je pick-up systeem stond al vroeg heel scherp afgesteld.
De weg naar herstel begint bijna altijd bij het erkennen van die gevoeligheid als waarde, in plaats van als fout. Zolang je alleen maar vindt dat je “gewoon eens normaal moet doen” of “wat meer in je lijf moet zakken”, herhaal je eigenlijk de oude boodschap: je bent niet goed zoals je reageert. Pas wanneer er zacht begrip komt voor de oude reflex, ontstaat er ruimte om iets nieuws te leren.
De kwaliteiten van de schizoïde structuur
In de schizoïde beweging zitten kwaliteiten die in onze cultuur vaak minder zichtbaar zijn, maar zeer waardevol. Veel mensen met deze structuur hebben een sterk ontwikkelde innerlijke waarneming, zijn creatief, analytisch en intuïtief. Ze zien structuren en patronen die anderen niet opvallen, kunnen helder doorzien waar iets wringt en hebben vaak een rijke verbeeldingskracht.
Daarnaast is er een vermogen tot distantie dat, wanneer het niet uit angst maar uit keuze komt, juist heel behulpzaam is. Denk aan situaties waarin iemand overzicht moet houden, niet meegezogen moet worden in de emotie van de groep of buiten de gebaande paden moet denken. De kunst is om dit vermogen tot afstand niet langer als automatische vlucht te laten werken, maar als bewuste vaardigheid in een repertoire dat ook nabijheid toelaat.
Wanneer de schizoïde structuur meer geïntegreerd raakt, ontstaat er vaak een bijzondere combinatie van helder denken, creatief inzicht en authentieke gevoeligheid. Het lichaam wordt dan geen gevaarlijk gebied meer, maar een plek waar die kwaliteiten doorheen kunnen worden geleefd.
Heling: stap voor stap terug in lijf en contact
Werken met de schizoïde structuur vraagt een grote verfijning in tempo en in dosering. Het is niet helpend om iemand “gewoon eens lekker uit het hoofd te trekken” of krachtig te confronteren met wat er allemaal niet gevoeld wordt. Dat kan namelijk exact de oude ervaring oproepen van overweldiging, waardoor het systeem opnieuw gaat doen wat het kent: vertrekken.
Herstel begint bij veiligheid. Eerst moet helder worden dat er geen dwang is, geen verplichting om meer te voelen dan op dat moment te dragen is. In lichaamsgericht werk betekent dit dat oefeningen klein en overzichtelijk blijven, met veel aandacht voor de mogelijkheid om steeds terug te keren naar iets wat wel hanteerbaar is: een ademritme dat nog te volgen is, de steun van de ondergrond, het contact met een deel van het lichaam in plaats van meteen met alles.
Daarnaast is het belangrijk dat er relatieveiligheid groeit. Veel mensen met deze structuur hebben niet zozeer last van “geen contact”, maar van onveilig contact. In therapie en in andere helende relaties wordt daarom geoefend met nabijheid die helder, betrouwbaar en begrensd is. De therapeut blijft aanwezig, ook wanneer jij je terugtrekt, en helpt je te merken wat er gebeurt zonder dat je opnieuw wordt overspoeld.
Op termijn verschuift de beweging dan van automatisch vertrekken naar bewuster blijven. Je gaat eerder opmerken dat je aandacht naar buiten of naar boven schiet, je ontdekt dat je kort kunt pauzeren en bijvoorbeeld weer één concrete sensatie in je lijf kunt toelaten, terwijl je contact houdt met de ander. Dat zijn kleine stappen, maar in het zenuwstelsel zijn het grote verschuivingen.
Hoe lichaamsgerichte hechtingstherapie kan ondersteunen
Binnen lichaamsgerichte hechtingstherapie wordt de schizoïde structuur gezien als een vroeg hechtingsvraagstuk: de vraag of de wereld en de ander wel dragend zijn, en of er plek is om hier te zijn zoals je bent. In dit werk wordt altijd zowel met het lijf als met de relatie tegelijk gewerkt. Niet om iemand “naar beneden te trekken”, maar om te helpen ervaren dat aanwezig blijven in jezelf, mét een ander erbij, minder gevaarlijk is dan het ooit voelde.
Oefeningen die helpen om meer steun te ervaren, langzaam contact te verdiepen, duidelijke grenzen te voelen en tegelijk nieuwsgierigheid toe te laten, vormen belangrijke bouwstenen. In combinatie met woorden voor de oude ervaringen en voor de huidige reflexen, wordt het mogelijk om jezelf minder als “raar” en meer als begrijpelijk mens te gaan zien.
Waar het uiteindelijk naartoe beweegt, is niet een leven zonder gevoelige reacties, maar een leven waarin je gevoeligheid mag bestaan zonder dat je steeds hoeft te vertrekken. Je blijft meer thuis in jezelf, terwijl je toch meedoet aan de wereld.
Vooruitblik
In dit artikel hebben we gekeken naar de schizoïde karakterstructuur: het patroon waarin de oude oplossing lag in afstand nemen van een wereld die te intens voelde. In het volgende artikel richten we ons op de orale structuur, waar het thema niet zozeer “teveel” is, maar eerder “te weinig”: tekort aan gevoed worden, tekort aan afstemming, tekort aan nabijheid. Ook daar ontstaat een karakterstructuur die ooit hielp om door te gaan en die later in het leven zowel belemmert als kostbare kwaliteiten verbergt.