Waarom inzicht alleen niet genoeg is om te veranderen

Je begrijpt precies waar je patronen vandaan komen, maar op het moment zelf reageer je toch anders dan je wilt. In dit artikel, geïnspireerd door Seven and a Half Lessons About the Brain van Lisa Feldman Barrett, lees je waarom inzicht alleen vaak niet genoeg is om werkelijk te veranderen en hoe lichaamsgericht hechtingswerk helpt om nieuwe ervaringen in je lichaam mogelijk te maken.

Waarom inzicht alleen niet genoeg is om te veranderen

Je kunt precies begrijpen waar een patroon vandaan komt en er op het beslissende moment toch weer middenin zitten.

Je weet bijvoorbeeld dat je je snel aanpast. Je herkent inmiddels waarom je spanning voelt wanneer iemand teleurgesteld in je is. Je weet waar je behoefte aan controle vandaan komt of waarom je je terugtrekt zodra iemand dichterbij komt.

En toch gebeurt het opnieuw. Dan hoor je jezelf bijvoorbeeld toestemmen in iets terwijl je nog helemaal niet weet of je dat wel wilt. Of iemand stelt een wat kritischere vraag en je begint te stamelen en jezelf uitgebreid uit te leggen, terwijl dat helemaal niet nodig is. Pas later, thuis of in de auto, weet je weer precies wat je eigenlijk had willen zeggen.

Dat kan behoorlijk frustrerend zijn. Zeker wanneer je al veel over jezelf hebt nagedacht, therapie hebt gevolgd of boeken hebt gelezen over onderwerpen als hechting, trauma en het zenuwstelsel.

Er ontbreekt dan niet per se nog een inzicht. Er gebeurt iets anders.

Je lichaam reageert op zo'n moment sneller dan je bewuste denken kan bijhouden. Je bent het al aan het doen voordat je goed en wel weet hoe je het eigenlijk wilt doen.

Je kunt veel weten over jezelf en toch automatisch reageren

Dit is iets wat we binnen Bellein vaak zien. Iemand kan heel helder vertellen hoe een patroon is ontstaan, waar de angst zit, welke situaties gevoelig zijn en welke rol hij vroeger aannam. Ook kan iemand vaak goed uitleggen hoe diezelfde beweging later terugkomt in relaties.

Tot er tijdens een oefening iets kleins gebeurt.

• Iemand komt dichterbij en jij zet zonder dat je het doorhebt een stap achteruit.
• De ander laat een stilte vallen en jij gaat juist meer praten, sneller praten misschien, terwijl je handen steeds drukker worden.
• Of iemand vraagt: “Wat wil jij?” Je voelt dat je rood wordt en hoort jezelf meteen zeggen: “Maakt mij niet uit, zeg jij het maar.”

Dat zijn ogenschijnlijk kleine reacties. Toch wordt daarin iets zichtbaar wat zich op een diepere, grotendeels onbewuste laag in jou afspeelt. Je lichaam laat zien wat er werkelijk in je gebeurt.

Daarom is het zo waardevol om op een gegeven moment de vraag waarom doe ik dit? aan te vullen met een andere vraag:

Wat gebeurt er nu, precies op dit moment, in mij?

Daar begint vaak een belangrijk keerpunt.

Je brein werkt voortdurend met eerdere ervaringen

Het werk van neurowetenschapper Lisa Feldman Barrett biedt een interessante manier om hiernaar te kijken.

In Seven and a Half Lessons About the Brain beschrijft zij het brein als een orgaan dat voortdurend bezig is het lichaam te reguleren en vooruit te lopen op wat er waarschijnlijk nodig zal zijn. Het verwerkt de werkelijkheid dus niet alsof iedere situatie volledig nieuw is. Eerdere ervaringen spelen mee in de voorspellingen waarmee het brein het lichaam voorbereidt.

Dat helpt verklaren waarom een ogenschijnlijk onschuldige situatie lichamelijk zoveel kan oproepen.

• Iemand komt dichterbij en jij zet een stap achteruit. Jouw lichaam reageert alsof er gevaar dreigt, terwijl jij je daar op dat moment helemaal niet bewust van bent.
• Er valt een stilte en je voelt spanning en zet jezelf schrap. Onder die spanning kan een oude voorspelling liggen: ik heb iets niet goed gedaan en nu krijg ik gedoe.
• Of iemand vraagt je duidelijk te zeggen wat je wilt en je keel knijpt samen. Misschien heeft jouw systeem ooit geleerd: als ik zeg wat ik wil, word ik uitgelachen of dom genoemd.

Je bewuste denken kan op dat moment weten dat er niets ernstigs gebeurt. Je lichaam heeft ondertussen al gereageerd.

Dat is ook waarom signalen van spanning in het lichaam vaak eerder zichtbaar zijn dan het verhaal dat je er over vertelt.

Je adem verandert. Je spieren spannen aan. Je aandacht vernauwt. Je lichaam beweegt naar achteren of wordt juist opvallend stil.

Daar zit waardevolle informatie.

Oude ervaringen worden zichtbaar in het heden

Binnen lichaamsgericht hechtingswerk kijken we naar de manier waarop vroegere ervaringen met contact, veiligheid, nabijheid, grenzen en autonomie vandaag nog doorwerken.

Een kind leert immers voortdurend in relatie. Het leert of iemand beschikbaar blijft wanneer het verdrietig is. Wat er gebeurt wanneer het boos wordt. Of een nee verdragen wordt. Hoe dichtbij iemand mag komen. Of er ruimte is voor eigenheid en wat nodig is om de verbinding te behouden.

Veel van die ervaringen worden nooit een helder verhaal dat je later woordelijk kunt terughalen. Ze kunnen wel terugkomen in de manier waarop je lichamelijk reageert.

Misschien lees je razendsnel de stemming van een ander en ben je jezelf dat gaan uitleggen als hoogsensitiviteit. Misschien houd je je kracht in zodra er spanning ontstaat. Misschien verlang je naar nabijheid en voel je tegelijkertijd de neiging om afstand te creëren zodra iemand werkelijk dichtbij komt.

Dat zijn precies de momenten waarop begrijpen en ervaren uit elkaar kunnen lopen.

Waarom inzicht zo waardevol is en toch een grens heeft

Inzicht doet veel. Het kan schaamte verminderen, helpt je verbanden zien en maakt gedrag begrijpelijker. Je ontdekt dat een reactie ergens vandaan komt en krijgt woorden voor iets wat eerder vaag of ongrijpbaar was.

Alleen verandert een goed begrip niet automatisch de reactie die op een spannend moment in een fractie van een seconde ontstaat.

Je kunt heel goed weten: ik mag mijn grens aangeven. En vervolgens toch ja zeggen tegen iets wat je eigenlijk niet wilt.

Je kunt als volwassene begrijpen dat een ander niet verantwoordelijk is voor jouw geluk en ondertussen keuzes blijven maken waarbij je dat geluk toch in de handen van die ander legt.

Op een gegeven moment wordt daarom een andere vraag interessant:

Wat heeft jouw lichaam nodig om andere voorspellingen mogelijk te maken?

Nieuwe ervaring is iets anders dan jezelf overtuigen

Verandering ontstaat zelden doordat je tijdens een spannend moment streng tegen jezelf zegt dat je het nu anders moet doen. Een oude automatische reactie heeft een geschiedenis. Die geschiedenis beïnvloedt wat je brein verwacht en je lichaam reageert daar razendsnel op.

Daarom werken we bij Bellein zorgvuldig en stap voor stap.

Iemand die zichzelf snel aanpast, kan bijvoorbeeld leren herkennen wat er vlak vóór die aanpassing gebeurt. Misschien ontstaat er eerst spanning in de borst. Misschien voel je een bijna onmerkbare neiging om naar voren te bewegen en de ander gerust te stellen.

Wanneer je dat moment eerder leert voelen, ontstaat er iets belangrijks: tijd.

Door beter te luisteren naar je lichamelijke reacties, ze serieus te nemen en niet onmiddellijk over ze heen te stappen, geef je jezelf de mogelijkheid om te vertragen. En juist die vertraging is cruciaal.

Soms zijn een paar seconden al genoeg om waar te nemen wat er gebeurt.

Je voelt de spanning.

Je merkt dat je bang bent.

En doordat je daar even bij kunt blijven, ontstaat er ruimte om nieuwsgierig te worden naar die angst. Waar gaat zij over? Wat verwacht ik dat er gaat gebeuren? Is daar in het hier en nu werkelijk aanleiding voor, of reageert mijn lichaam op iets wat het uit eerdere ervaringen kent?

Als er op dit moment geen werkelijk gevaar is, kun je beginnen te herkennen dat je brein een voorspelling doet op basis van je geschiedenis en dat je lichaam daar automatisch op reageert.

Hoe vaker je dat leert zien, hoe eerder je ook je eigen lichamelijke signalen gaat herkennen. Dat stapje naar achteren. Je handen die ineens drukker worden. Wegkijken. Je adem vasthouden. Lachen terwijl je eigenlijk gespannen bent.

Het zijn vaak kleine bewegingen.

Maar ze vertellen veel.

Hoe voelt dit eigenlijk bij jou?

Misschien herken je tijdens het lezen al iets.

Je begrijpt jezelf waarschijnlijk beter dan tien jaar geleden. Je kent een deel van je patronen. Je hebt misschien woorden gevonden voor je hechtingsreacties, je bescherming of de geschiedenis erachter.

Maar weet je ook wat er in je lichaam gebeurt vlak voordat zo'n patroon begint?

• Waar voel je als eerste spanning?
• Wat doet je adem?
• Blijf je gegrond in het hier en nu?
• Kun je je lichaam nog voelen?

Hoe beter je die vroege signalen leert herkennen, hoe groter de kans dat je kunt vertragen. Je kunt bewuster ademen, voelen welke emotie aanwezig is en daar iets langer bij blijven zonder haar meteen weg te maken.

Dat betekent dat je de emotie steeds beter kunt doorvoelen en jezelf daarin kunt blijven dragen.

En als dat lukt, ontstaat er een heel andere vraag:

Hoe wil ík in deze situatie reageren?

Dat kan een nieuwe beweging zijn. En vaak is die spannend, juist omdat je iets anders gaat doen dan je brein op basis van eerdere ervaringen voorspelt.

• Je zegt deze keer misschien wel wat je wilt.
• Je blijft staan terwijl je normaal een stap achteruit zou doen.
• Je laat een stilte bestaan zonder haar onmiddellijk op te vullen.
• Je voelt de angst en merkt tegelijkertijd dat je hier, nu, veilig genoeg bent om iets nieuws te proberen.

Dat vraagt moed.

Want je doet niet simpelweg “een oefening anders”. Je geeft je lichaam een ervaring die het nog niet goed kent.

En soms lukt dat niet alleen. Dan helpt het wanneer er iemand bij je is die ziet wat er gebeurt, je helpt vertragen, met je meekijkt en je ondersteunt terwijl je die nieuwe beweging probeert.

Tijdens de kennismakingsworkshop kun je het zelf ervaren

De kennismakingsworkshop lichaamsgericht hechtingswerk is bedoeld om deze manier van werken van binnenuit te leren kennen.

Tijdens deze dag onderzoek je wat er bij jou zichtbaar wordt in spanning, adem, grenzen, nabijheid en contact. Je krijgt daarmee een veel concreter beeld van lichaamsgericht hechtingswerk dan een uitleg ooit kan geven.

Voor sommige mensen zit de ontdekking in iets heel kleins. In het moment waarop ze merken dat hun lichaam iets allang liet zien voordat ze er woorden voor hadden.

Kom het maar ervaren. Dan krijg je er een gevoel bij wat dit lichaamsgerichte hechtingswerk jou kan bieden.

Bekijk de kennismakingsworkshop en kies een datum die bij je past.

Van begrijpen naar belichaamde verandering

Persoonlijke ontwikkeling krijgt een andere kwaliteit met lichaamsgericht hechtingswerk. Je blijft begrijpen wat er gebeurt en die kennis blijft waardevol. Tegelijk komt er een laag bij: je lichaam en je directe ervaring.

Je leert eerder herkennen wanneer je systeem versnelt, zich inhoudt, contact zoekt, afstand creëert of spanning opbouwt.

En juist daar kan iets nieuws ontstaan.

• Misschien zeg je deze keer niet automatisch ja.
• Misschien blijf je een paar seconden langer aanwezig.
• Misschien voel je boosheid voordat je die omzet in aanpassen.
• Misschien merk je verdriet voordat je eroverheen praat.
• Misschien ontdek je dat een stilte te verdragen is.

Dat hoeven geen spectaculaire doorbraken te zijn. Het zijn ervaringen die iets toevoegen aan wat jouw systeem tot nu toe kende.

Barretts visie op een voorspellend brein helpt begrijpen waarom zulke ervaringen van betekenis kunnen zijn. Als eerdere ervaringen meespelen in wat je brein verwacht, dan kan een werkelijk beleefde nieuwe ervaring daar iets aan toevoegen.

In gewone taal: je lichaam krijgt iets nieuws om op terug te vallen.

Verandering wordt voelbaar in het gewone leven

Uiteindelijk merk je verandering niet aan hoeveel theorie je kunt uitleggen. Je merkt haar in het gewone leven.

• Je voelt tijdens een gesprek eerder dat iets niet klopt.
• Je merkt dat je spanning oploopt voordat je automatisch ja zegt.
• Je voelt je grens terwijl de ander nog tegenover je staat.
• Je kunt iets langer bij jezelf blijven wanneer iemand teleurgesteld reageert.

Er ontstaat een paar seconden ruimte waarin je kunt kiezen wat je wilt doen.

Dat vind ik een van de mooiste aspecten van lichaamsgericht hechtingswerk.

We zoeken naar de plek waar kennis, lichamelijke ervaring en contact elkaar ontmoeten. Daar kan “ik weet waarom ik dit doe” langzaam veranderen in:

“Ik merk dat het gebeurt. Ik voel wat het met me doet, ik kan erbij blijven en ik maak een nieuwe keuze.”

En daar ontstaat een vorm van vrijheid die je moeilijk uit een boek kunt leren.

Je hoeft ons niet op ons woord te geloven

Lichaamsgericht werken laat zich lastig volledig uitleggen.

Je kunt lezen over adem, spanning, grenzen en hechting. Je kunt begrijpen waarom het lichaam zo'n belangrijke ingang vormt.

Pas wanneer je tijdens een oefening zelf merkt wat het met je doet, krijgt die uitleg een andere betekenis.

Daarom is de kennismakingsworkshop een mooie eerste stap.

Je hebt een dag om te ervaren hoe wij werken. Misschien ontdek je iets over jezelf wat je nooit had verwacht. Kom het maar ervaren.

Bekijk de kennismakingsworkshop van Bellein Academie en reserveer je plek.

Bron en inspiratie: Lisa Feldman Barrett, Seven and a Half Lessons About the Brain.