Confirmatiebias: waarom je vaak ziet wat je al gelooft

Een cliënt zei laatst tegen mij: “Ik weet heus wel dat hij niet boos hóeft te zijn als hij kort reageert, maar zodra ik dat appje lees, weet ik eigenlijk al genoeg. Dan denk ik: zie je wel, hij trekt zich terug.”

Ze zei het met een mengeling van schaamte en overtuiging. Alsof ze zichzelf betrapte op iets wat ze verstandelijk kon relativeren, terwijl haar binnenwereld allang een conclusie had getrokken.

Dat is precies waar confirmatiebias zichtbaar wordt.

Confirmatiebias betekent dat je vooral waarneemt, onthoudt en interpreteert wat je bestaande overtuiging bevestigt. Je kijkt dus niet helemaal neutraal naar de werkelijkheid. Je brein, je gevoel en vaak ook je zenuwstelsel gaan zoeken naar aanwijzingen die passen bij wat je ergens al gelooft.

Wanneer je diep vanbinnen gelooft dat je te veel bent, zul je sneller letten op vermoeidheid in de stem van de ander, op een kort bericht, op een stilte aan tafel of op een blik die net iets afwezig lijkt. Wanneer je gelooft dat mensen je uiteindelijk verlaten, kan een drukke werkweek van je partner voelen als bewijs dat de afstand al begonnen is. Wanneer je gelooft dat je het toch nooit goed doet, kan een kleine correctie meteen binnenkomen als bevestiging van een veel groter verhaal.

Confirmatiebias is dus geen domheid en ook geen zwakte. Het is een menselijk mechanisme. Alleen kan het, zeker in relaties, veel pijn veroorzaken.

Je brein zoekt houvast

Het brein houdt van samenhang. Het wil kunnen voorspellen wat er gaat gebeuren, want voorspelbaarheid geeft een gevoel van controle. Daarom maken we allemaal voortdurend verhalen van losse stukjes informatie. Een gezichtsuitdrukking, een woordkeuze, een vertraging in antwoord, een verandering in toon; voordat je het weet heeft je hoofd er een betekenis aan gegeven.

Dat gebeurt razendsnel.

Je ziet niet alleen wat er gebeurt, je ziet het door de bril van eerdere ervaringen. Die bril kan heel behulpzaam zijn. Als je eerder hebt geleerd dat een bepaalde toon gevaar betekent, kan je systeem daar snel op reageren. Dat heeft ooit misschien geholpen. Je werd alert, paste je aan, trok je terug, ging zorgen, werd extra scherp of probeerde de sfeer te redden.

Het probleem ontstaat wanneer oude conclusies zich blijven gedragen alsof ze nog steeds volledig waar zijn.

• Een kind dat vaak werd afgewezen, kan later als volwassene sterk reageren op kleine signalen van afstand;
• Een kind dat veel verantwoordelijkheid droeg voor de stemming thuis, kan later onmiddellijk spanning voelen als iemand anders stilvalt;
• Een kind dat weinig ruimte kreeg voor eigen behoeften, kan later vooral de momenten onthouden waarop een ander geïrriteerd of teleurgesteld leek.

Zo ontstaat er innerlijk een soort dossier. Niet bewust, niet netjes geordend, eerder als een verzameling ervaringen die samen één onderliggende overtuiging vormen: ik moet oppassen, ik word toch niet gekozen, ik ben te veel, ik ben niet belangrijk, ik moet zorgen dat het goed blijft.

Vanaf dat moment gaat confirmatiebias als een stille onderzoeker aan het werk. Alleen is die onderzoeker niet neutraal. Hij zoekt vooral bewijs voor het oude verhaal.

In relaties wordt confirmatiebias extra sterk

In gewone situaties kan confirmatiebias al behoorlijk actief zijn. Je koopt een bepaald type auto en ziet ineens overal datzelfde model rijden. Je hebt een mening over iemand en merkt vooral gedrag op dat die mening ondersteunt. Je verwacht dat een gesprek lastig wordt en hoort vooral de zinnen die daarbij passen.

In liefdesrelaties, vriendschappen en familierelaties wordt dit mechanisme vaak veel krachtiger, omdat nabijheid oude hechtingslagen raakt. Zodra iemand belangrijk voor je is, staat er innerlijk meer op het spel. Je reageert dan zelden alleen op wat er nú gebeurt. Je reageert ook op wat dit moment lijkt te betekenen.

Stel dat je partner na een lange dag thuiskomt en stiller is dan normaal. Eén deel van jou kan denken: hij is moe. Een ander deel voelt onmiddellijk spanning. Misschien komt er een druk op je borst, een knoop in je maag of een neiging om te vragen: “Is er iets?” Nog voordat er echt contact is geweest, kan er al een conclusie ontstaan: hij is geïrriteerd, ik heb iets verkeerd gedaan, hij wil minder nabijheid.

Vanaf dat moment ga je selectief waarnemen. Je merkt zijn korte antwoorden op, maar minder dat hij wel naast je komt zitten. Je hoort dat hij zucht, maar minder dat hij zegt dat hij gewoon moe is. Je ziet zijn afwezigheid, maar minder zijn poging om toch contact te maken.

Het oude verhaal krijgt voeding. “Zie je wel.”

Dat zinnetje is vaak een belangrijke aanwijzing. Zodra je innerlijk “zie je wel” hoort, is de kans groot dat confirmatiebias meespeelt.

Het lichaam doet mee

Bij confirmatiebias denken mensen vaak aan het hoofd, aan denken, interpreteren en conclusies trekken. In lichaamsgericht hechtingswerk zie je dat het lichaam minstens zo betrokken is.

Een overtuiging leeft namelijk zelden alleen als gedachte. Zij heeft vaak een lichamelijke bedding. Als je oude ervaring is dat boosheid van een ander gevaarlijk is, kan je lichaam al reageren voordat je bewust hebt nagedacht. Je adem wordt hoger, je schouders spannen aan, je gezicht wordt warm, je handen worden kouder, je stem past zich aan, je blik gaat zoeken naar signalen.

Het lichaam scant: is het veilig, blijft de verbinding bestaan, moet ik iets doen?

Daarom voelt confirmatiebias vaak zo overtuigend. Het is geen losse gedachte die je makkelijk naast je neerlegt. Het voelt als waarheid, omdat je hele systeem erop reageert. Het lichaam maakt de interpretatie urgent.

Een cliënt zei daar ooit over: “Mijn hoofd weet dat het misschien niet klopt, maar mijn lijf staat al in de stand dat ik verlaten word.”

Die zin laat goed zien hoe ingewikkeld dit kan zijn. Je kunt cognitief begrijpen dat je misschien te snel conclusies trekt, terwijl je lichaam al in een oud alarm zit. Dan helpt het meestal weinig om tegen jezelf te zeggen dat je niet zo moet denken. Er is iets anders nodig: vertraging, contact met de werkelijkheid van dit moment, en de bereidheid om je eigen binnenwereld serieus te nemen zonder haar meteen gelijk te geven.

Confirmatiebias en oude overtuigingen

Confirmatiebias wordt vooral pijnlijk wanneer zij verbonden raakt met oude overtuigingen over jezelf en anderen. Die overtuigingen ontstaan vaak niet als heldere zinnen, maar als stille conclusies uit herhaalde ervaringen.

• Als een kind vaak emotioneel alleen is, kan het later geloven: ik sta er uiteindelijk alleen voor;
• Als een kind veel kritiek kreeg, kan het later geloven: er is altijd iets mis met mij;
• Als een kind moest zorgen voor de ouder, kan het later geloven: liefde betekent dat ik de ander goed moet houden;
• Als een kind weinig echte afstemming kreeg, kan het later geloven: mijn behoeften zijn lastig.

Deze overtuigingen kunnen jarenlang onder de oppervlakte blijven. Aan de buitenkant functioneer je misschien goed, je hebt werk, relaties, verantwoordelijkheid, inzicht. Toch kunnen bepaalde situaties een oude route activeren. Iemand reageert later dan verwacht. Een vriend zegt een afspraak af. Een collega kijkt kritisch. Je partner wil tijd voor zichzelf. Je hoofd maakt daar razendsnel een betekenis van, terwijl je systeem vooral bezig is met de vraag: bevestigt dit wat ik diep vanbinnen al vrees?

Dat maakt confirmatiebias zo hardnekkig. Je ziet niet zomaar een situatie. Je ziet een situatie door een oude conclusie heen.

Het verschil tussen intuïtie en confirmatiebias

Veel mensen raken in de war doordat confirmatiebias kan voelen als intuïtie. Je voelt iets sterk, dus denk je dat het wel waar zal zijn.

Toch is er een verschil.

Intuïtie voelt vaak helder, rustig en precies. Er is een soort innerlijk weten dat niet per se dwingt. Je kunt erbij blijven, onderzoeken, waarnemen, eventueel handelen. Confirmatiebias voelt vaker gespannen, haastig en vernauwd. Er is druk. Je wilt bewijs vinden, zekerheid krijgen, de ander lezen, jezelf indekken of de situatie meteen oplossen.

Intuïtie kan zeggen: hier klopt iets niet, ik wil dit rustig onderzoeken.

Confirmatiebias zegt eerder: zie je wel, dit gebeurt altijd, ik wist het al, straks gaat het mis.

Let vooral op woorden als altijd, nooit, iedereen, niemand, weer, typisch. Die woorden maken een ervaring vaak groter dan het moment zelf. Ze kunnen wijzen op een ouder deel dat niet alleen reageert op vandaag, maar op een hele geschiedenis die in één keer wordt opgeroepen.

Dat betekent niet dat je gevoel onwaar is. Het betekent dat je moet onderzoeken welk deel van je reageert, en op welke informatie dat deel zich baseert.

Hoe confirmatiebias zichzelf versterkt

Een ingewikkeld aspect van confirmatiebias is dat je gedrag vervolgens vaak precies de reactie oproept die je vreest.

• Als je gelooft dat de ander afstand neemt, kun je gaan controleren, vragen, analyseren of trekken aan contact. De ander kan zich daardoor overvraagd voelen en zich daadwerkelijk terugtrekken. Dat lijkt dan bewijs: zie je wel, hij neemt afstand.
• Als je gelooft dat je niet belangrijk bent, kun je je behoeften inslikken en wachten tot de ander jou vanzelf ziet. Wanneer dat niet gebeurt, voelt dat als bevestiging dat je er niet toe doet.
• Als je gelooft dat kritiek gevaarlijk is, kun je jezelf verdedigen voordat je goed hebt geluisterd. De ander voelt zich misschien niet gehoord en wordt scherper. Daardoor lijkt het gesprek inderdaad onveilig.

Zo ontstaat een kringloop waarin overtuiging, waarneming, lichamelijke spanning en gedrag elkaar versterken. De oude conclusie krijgt steeds opnieuw brandstof, terwijl de werkelijkheid vaak veel gelaagder is.

Werken met confirmatiebias begint bij vertraging

De eerste stap is niet dat je jezelf corrigeert of streng toespreekt. De eerste stap is dat je merkt dat je systeem al een conclusie heeft getrokken.

Dat vraagt vertraging.

Je kunt jezelf bijvoorbeeld afvragen: wat neem ik feitelijk waar? Wat vul ik in? Welk gevoel wordt geraakt? Waar ken ik dit gevoel van? Welke oude overtuiging lijkt nu bewijs te zoeken?

Dat klinkt eenvoudig, maar in het moment zelf kan het lastig zijn. Zeker wanneer je zenuwstelsel al in alarm staat. Daarom begint lichaamsgericht werken vaak niet bij een analyse, maar bij regulatie. Eerst zakken. Eerst voelen dat je zit. Eerst je adem uit laten gaan. Eerst merken of je kaken gespannen zijn, of je handen knijpen, of je buik zich vasthoudt.

Wanneer je lichaam iets meer ruimte krijgt, ontstaat er vaak ook mentaal meer ruimte. Dan kun je zien: ik voel angst, maar angst is niet hetzelfde als bewijs. Ik voel afwijzing, maar dat betekent nog niet dat ik afgewezen word. Ik voel druk om te pleasen, maar misschien hoef ik nu niet meteen iets op te lossen.

Dit is geen trucje om je gevoel weg te redeneren. Het is een manier om jezelf terug te brengen in het huidige moment, zodat je niet volledig wordt meegenomen door een oud verhaal.

De vraag: welk deel in mij reageert?

Een helpende vraag bij confirmatiebias is: welk deel in mij reageert nu?

Reageert het volwassen deel dat kan kijken, voelen, nadenken en de werkelijkheid toetsen? Of reageert een jonger deel dat oude pijn herkent en meteen denkt dat hetzelfde opnieuw gebeurt?

Wanneer een jonger deel actief is, heeft dat deel vaak haast. Het wil zekerheid. Het wil voorkomen dat er opnieuw pijn komt. Het zoekt bewijs om zichzelf voor te bereiden. In die zin probeert confirmatiebias je te beschermen. Alleen beschermt het je vaak op een manier die je minder vrij maakt.

Het volwassen deel kan iets anders. Dat kan zeggen: ik voel dat dit mij raakt, ik herken de oude angst, en ik hoef nog geen definitieve conclusie te trekken. Ik kan vragen stellen. Ik kan wachten. Ik kan mijn behoefte uitspreken zonder de ander al schuldig te maken. Ik kan onderzoeken of wat ik voel over nu gaat, over vroeger, of over allebei.

Die beweging is wezenlijk. Je neemt je gevoel serieus, terwijl je ruimte houdt voor de werkelijkheid van de ander.

In contact brengen wat je invult

Confirmatiebias verliest kracht wanneer je leert spreken vanuit onderzoek in plaats van beschuldiging.

Er is een groot verschil tussen: “Jij doet weer afstandelijk, ik weet heus wel wat er aan de hand is,” en: “Ik merk dat ik je korte reactie meteen interpreteer als afstand. Ik weet niet of dat klopt, maar het raakt iets in mij. Kun je me vertellen hoe het voor jou is?”

In de eerste zin is de conclusie al gesloten. In de tweede zin blijft contact mogelijk.

Dat vraagt volwassenheid. Je laat de ander niet verantwoordelijk worden voor jouw hele oude pijn, maar je verstopt die pijn ook niet. Je brengt in wat er in jou gebeurt, zonder te doen alsof jouw interpretatie automatisch de waarheid is.

Voor veel mensen is dat nieuw. Zeker wanneer ze vroeger moesten raden wat er in de ander omging, of wanneer hun eigen gevoel weinig ruimte kreeg. Dan voelt direct vragen soms kwetsbaar. Toch ontstaat juist daar vaak herstel: in het verschil tussen invullen en onderzoeken.

Wat helpt om confirmatiebias te verzachten?

Je verzacht confirmatiebias door jezelf te trainen in werkelijkheidstoetsing, zonder je gevoelsleven te wantrouwen.

Dat begint klein. Je merkt dat je “zie je wel” denkt. Je pauzeert. Je voelt wat er in je lichaam gebeurt. Je benoemt voor jezelf de feiten: hij reageerde kort, zij zei de afspraak af, mijn collega keek serieus. Daarna benoem je de interpretatie: ik maak ervan dat hij boos is, zij mij niet belangrijk vindt, mijn collega mij afkeurt.

Vervolgens kijk je of er ook andere verklaringen mogelijk zijn. Misschien is hij moe. Misschien heeft zij echt te veel aan haar hoofd. Misschien keek je collega geconcentreerd. Misschien is er iets aan de hand, maar weet je nog niet wat.

Dat laatste is belangrijk. Het doel is niet om alles positief te maken. Het doel is om de werkelijkheid open te houden totdat je genoeg informatie hebt. Soms klopt je gevoel. Soms klopt het deels. Soms raakt het vooral een oude wond. Vaak lopen die lagen door elkaar.

In lichaamsgericht hechtingswerk gaat het erom dat je die lagen leert onderscheiden. Wat is mijn lijfwaarheid nu? Wat is oude paniek? Wat is mijn behoefte? Wat is feitelijk zichtbaar? Wat heb ik te vragen in plaats van in te vullen?

Een volwassen verhouding tot je eigen overtuigingen

Confirmatiebias verdwijnt niet doordat je er één keer over leest. Het is een diep menselijk mechanisme. Iedereen heeft het. De vraag is vooral hoe bewust je ermee omgaat.

Wanneer je je eigen overtuigingen kent, kun je ze sneller herkennen wanneer ze actief worden. Dan hoef je jezelf niet te geloven op het moment dat je systeem in alarm schiet. Je hoeft jezelf ook niet af te wijzen. Je kunt denken: daar is het oude verhaal weer. Het verhaal dat ik te veel ben. Het verhaal dat ik verlaten word. Het verhaal dat ik moet zorgen dat de ander rustig blijft. Het verhaal dat mijn behoefte lastig is.

Alleen al dat herkennen brengt ruimte.

Want op het moment dat je een overtuiging kunt zien, bén je haar niet meer helemaal. Er komt een observant in jou bij. Een deel dat kan kijken naar wat er gebeurt. Een deel dat kan voelen, ordenen en kiezen.

Vanuit dat deel kun je relaties anders aangaan. Minder vanuit bewijsdrang, meer vanuit contact. Minder vanuit oude zekerheid, meer vanuit levende werkelijkheid. Minder vanuit de vraag “klopt mijn angst?” en meer vanuit de vraag: wat gebeurt hier werkelijk, in mij, in de ander en tussen ons?

Tot slot

Confirmatiebias laat zien hoe sterk oude overtuigingen onze waarneming kunnen kleuren. Je ziet niet alleen wat er gebeurt. Je ziet ook wat je hebt leren verwachten.

Dat maakt je niet verkeerd. Het laat zien dat je systeem ooit conclusies heeft getrokken om je te helpen overleven, begrijpen en voorspellen. Alleen zijn oude conclusies geen levenslange waarheid. Ze vragen onderzoek, verzachting en nieuwe ervaringen.

Wanneer je leert vertragen, je lichaam serieus neemt, je interpretaties onderzoekt en in contact brengt wat je normaal zou invullen, ontstaat er iets nieuws. Dan hoef je niet meer automatisch te leven vanuit “zie je wel”. Je kunt gaan kijken met meer ruimte.

Misschien is dat wel de volwassen beweging: niet je gevoel wantrouwen, maar het ook niet meteen tot waarheid maken. Je luistert, je onderzoekt, je blijft aanwezig. Daar begint vrijheid.

Meer weten of wil je lichaamsgericht onderzoeken welke kindovertuigingen jij onbewust in je draagt? Er zijn vele mogelijkheden!

Individuele therapie, het volgen van de tweejarige tranining Bellein Essence of misschien is de beroepsopleiding lichaamsgericht hechtingstherapeut wel iets voor jou.

Meer lezen?

Lees het artikel over mentaliseren.

Of het artikel dat meer vertelt over innerlijke beelden.