Het masker dat we dragen

6 min

Het masker: de versie van jezelf die het goed probeert te doen

Ze zit op een verjaardag en lacht op precies de juiste momenten, stelt vragen, knikt begrijpend, zegt een paar keer “wat fijn voor je” met de juiste warmte, en niemand ziet dat ze haar eigenlijk heel eenzaam is.

In de auto naar huis komt het pas los. Niet als één helder gevoel, eerder als een mix van leegte, irritatie, een onbestemde onrust en die ene gedachte die altijd achteraan meeloopt: wat was ik daar nou eigenlijk aan het doen? Ze kan het niet goed uitleggen, want het was toch gezellig, er was niets mis, ze deed precies wat er van haar verwacht werd. Alleen: ze is zichzelf onderweg kwijtgeraakt op een manier die niet eens meer voelbaar is.

Dat is het masker.

Niet de grappige variant met veren en glitters, eerder een zorgvuldig gebouwde buitenlaag: de versie van jou die “klopt”, die veilig is, die weet hoe het hoort. Het masker is vaak prachtig functioneel. Het houdt je overeind. Het maakt dat je mee kunt doen. Het is ook de plek waar je langzaam uitgeput raakt.

Wat is het masker eigenlijk?

Het masker is het zelfbeeld dat je naar buiten brengt, gebaseerd op een ideaalplaatje van wie je zou moeten zijn. Voor de één is dat “de lieve, begripvolle, goede vrouw” (het liefdesmasker). Voor de ander “de zelfstandige, sterke, ongenaakbare professional” (het masker van de macht). Voor weer een ander “de rustige, spirituele, nergens door geraakte mens” (het sereniteitsmasker).

Het lastige is dat zo’n ideaalplaatje meestal is opgebouwd uit echte kwaliteiten. Je kunt werkelijk zorgzaam zijn. Je kunt werkelijk krachtig zijn. Je kunt werkelijk kalmte kennen. Alleen wordt het masker een probleem op het moment dat die kwaliteiten niet meer vrij stromen, maar ingezet worden als bescherming: om niet afgewezen te worden, om niet kwetsbaar te zijn, om niet te hoeven voelen wat er vanbinnen speelt. De kwaliteiten raken vervormd en zorgen voor een groot verlies: het verlies van connectie, het verlies van gevoel.

Het masker is dus niet “nep” omdat je liegt. Het is nep omdat je een deel van jouw ware ik weglaat.

Waarom maken we dat masker?

Bijna niemand heeft geleerd dat je met je hele binnenwereld welkom bent. Als kind voelde je feilloos aan wanneer je omgeving jou als te veel ervoer, als te boos, te gevoelig, te verlangend, te lastig, te aanwezig. Op zo’n moment ontstaat er vaak een stille conclusie: dit stuk van mij brengt gedoe, afstand, afkeuring of eenzaamheid, dus ik moet het anders doen.

Daaruit groeit de buitenlaag.

Je gaat pleasen om liefde te krijgen. Je gaat controleren om niet opnieuw overrompeld te worden. Je gaat presteren om niet door de mand te vallen. Je gaat je terugtrekken om geen pijn meer te voelen. Het masker is een poging om het leven te sturen, zodat je niet nog eens hoeft te beleven wat toen te groot was.

Hoe herken je dat je in je masker zit?

Meestal merk je het niet aan wat je zegt, maar aan waar je aandacht naartoe gaat. In het masker ben je vooral bezig met de ander: wat vindt hij, hoe komt dit over, klopt het beeld, ben ik nog veilig, heb ik het goed gedaan. Je maakt jezelf afhankelijk van de reactie buiten je, en precies daar ontstaat die typische onrust. Dit is ook de plek waar je jezelf continue vergelijkt met de ander. Je neemt niet jezelf als referentie punt, maar je kijkt naar hoe de ander naar jou kijkt en dat wordt jouw referentiepunt.

Het masker geeft ook vaak een vreemd soort slachtofferschap. Niet omdat je zwak bent, maar omdat je onbewust gaat geloven dat de ander verantwoordelijk is voor jouw rust: als de ander nou maar lief is, dan gaat het goed met mij; als de ander nou maar niets verkeerds doet, dan kan ik ontspannen. Dat maakt relaties zwaar, omdat je veiligheid op andermans gedrag gaat bouwen. Dit werkt het willen hebben van controle over de ander sterk in de hand.

Onder het masker ligt meestal iets wat je liever niet laat zien

Onder het masker zit zelden alleen maar “zielig verdriet”. Daar zitten ook minder mooie gevoelens: irritatie, jaloezie, minachting, wrok, honger naar aandacht, de neiging om te testen, om terug te pakken, om te verdwijnen, om te winnen. Niet als eindstation, wel als eerlijk materiaal.

Veel mensen schrikken daarvan en bouwen het masker nog steviger, want ze willen niet zo zijn. Begrijpelijk. Alleen verandert er niets zolang die onderlaag (het lagere zelf) alleen in het donker mag bestaan. Volwassen worden betekent dat je het kunt zien zonder het uit te leven.

Dat is precies waar jouw neutrale observant goud waard wordt: het deel in jou dat kan waarnemen zonder meteen te verdedigen, te verklaren of te veroordelen.

Drie veelvoorkomende maskers

Sommige mensen hebben vooral een masker van liefde: ze zijn vriendelijk, behulpzaam, inschikkelijk, “makkelijk”, en slikken ondertussen van alles in. Ze willen zo graag goed zijn, dat ze hun eigen grens pas horen als die al lang overschreden is.

Anderen hebben een masker van macht en kracht: ze zijn competent, onafhankelijk, snel, scherp, en houden hun behoefte aan steun liever verborgen, immers zij zijn degene die de ander draagt. Ze voelen zich veiliger in controle dan in contact.

En er is ook het masker van rust: de koele, redelijke, onaangedane versie van jezelf. Je lijkt nergens door geraakt, je blijft erboven, je analyseert het helder, en ondertussen blijft het leven wat op afstand. Er is weinig gedoe, en vaak ook weinig echte voeding.

Soms wisselen die maskers elkaar af, afhankelijk van de situatie. Dat kan verwarrend voelen, alsof je jezelf niet goed kent, terwijl je systeem gewoon meerdere manieren heeft ontwikkeld om veilig te blijven.

De kernvraag die het masker zichtbaar maakt

Als je merkt dat je “aan” gaat, helpt deze vraag vaak meer dan honderd analyses:

Welk deel in mij probeert dit nu te regelen?

Niet: wat is er mis met mij?
Wel: welk deel in mij gelooft dat ik alleen veilig ben als ik dit masker draag?

Daarna komt de tweede vraag, die vaak nog eerlijker is:

Wat wil ik niet voelen of laten zien als ik stop met mijn maskergedrag?

Soms is het verdriet. Soms is het boosheid. Soms is het verlangen. Soms de simpele behoefte aan steun, die ooit hebt opgegeven.

Waarheid en liefde: geen drama, wel verantwoordelijkheid

Het masker loslaten betekent niet dat je “alles eruit gooit” of dat je voortaan elk gevoel op tafel legt. Het betekent dat je bereid wordt om de waarheid bij jezelf terug te leggen: dit is van mij, dit hoort bij mij, dit vraagt mijn aandacht.

Liefde, in volwassen zin, is hier niet soft. Liefde is dat je jezelf niet meer verlaat om acceptabel te blijven. Liefde is dat je eerlijker wordt, stap voor stap, precies op de plekken waar je vroeger verdween, blijf je nu zichtbaar, zelfs als het kwetsbaar voelt.

Dagelijkse toepassing: klein, concreet, haalbaar

Je hoeft niet te wachten op grote gesprekken. Het masker verschijnt juist in kleine momenten, en daar kun je oefenen.

Je merkt dat je grapjes maakt terwijl je eigenlijk geraakt bent. Je merkt dat je al “ja” zegt terwijl je iets in jezelf voelt terugdeinzen. Je merkt dat je ineens heel koel wordt terwijl je eigenlijk behoefte hebt aan nabijheid.

Op zo’n moment helpt één simpele zin, hardop of vanbinnen: Ik ga even vertragen, ik wil voelen wat ik zelf nodig heb. Dat is geen grote bekentenis, het is een kleine terugkeer.

Vijf dagen oefening: je masker leren herkennen zonder jezelf af te kraken

Dag 1. Kies één moment waarop je later dacht: ik was er niet helemaal bij. Schrijf in gewone taal op: wat deed ik, wat zei ik, en welke indruk wilde ik maken?

Dag 2. Kijk naar hetzelfde soort moment en noteer: wat was ik aan het vermijden? Ging het om afwijzing, conflict, teleurstelling, “te veel zijn”, controle verliezen?

Dag 3. Vang de zin van het masker. Meestal klinkt hij als een regel: ik moet sterk zijn, ik moet lief zijn, ik moet rustig blijven, ik mag dit niet nodig hebben. Schrijf hem op zonder hem te corrigeren.

Dag 4. Zoek het onderliggende gevoel dat niet welkom leek (jouw lagere zelf). Eén woord is genoeg. Boos. Bang. Verdrietig. Jaloezie. Honger. Schaamte. Niks oplossen, alleen erkennen: dit is wat er óók is.

Dag 5. Kies één kleine nieuwe beweging. Geen revolutie. Eén stap die eerlijker is dan gisteren. Een grenszin, een vraag, een pauze, een “ik weet het even niet, ik kom erop terug”. Iets dat jou terugbrengt in jezelf.

Na vijf dagen heb je niet “het masker opgelost”. Je hebt iets belangrijkers: je observant heeft geleerd waar de deur zit.

Tot slot

Het masker is ooit ontstaan als bescherming. Dat verdient respect. Alleen ben je nu volwassen, en je hoeft niet meer te leven alsof je nog steeds afhankelijk bent van perfect gedrag om erbij te mogen horen.

Wanneer je het masker begint te zien, ontstaat er ruimte. In die ruimte kun je kiezen. Je hoeft niet mooier te zijn dan je bent, je hoeft ook niet lelijker te worden om eindelijk “echt” te zijn. Je mag mens worden in het midden: eerlijk, verantwoordelijk, soms onhandig, soms sterk, soms verlangend, en steeds minder bezig met hoe het eruitziet.