Inleiding in masker, lagere zelf en hogere zelf
Drie lagen in je binnenwereld
Je plant een gesprek met je partner en je hoort jezelf heel redelijk praten, terwijl je onderweg naar huis een knoop in je maag krijgt en ineens chagrijnig bent om niks. Je neemt je voor om op je werk duidelijker te zijn, en toch zeg je weer “is goed” voordat je het doorhebt. Je wilt iets liefs zeggen tegen je kind, en er komt een kille toon uit je mond die je zelf niet herkent.
Wie dit herkent, herkent meestal ook iets anders: het is alsof je niet vanuit één plek reageert. Alsof er in jou verschillende standen bestaan, die elk hun eigen logica hebben. Dat is geen gekte en het is ook geen karakterfout. Het is gelaagdheid.
Ik noem die gelaagdheid graag heel nuchter: drie lagen in je binnenwereld van waaruit je reageert op de buitenwereld. Je masker, je lagere zelf, je hogere zelf.
Laag 1: het masker (de versie die het regelt)
Het masker is de laag die in contact vaak het eerst opstaat. De laag die het netjes houdt, die doorpraat, die de toon vriendelijk houdt, die praktisch wordt, die grapjes maakt, die competent blijft, die “het wel even oplost”. Bij veel mensen werkt dit jarenlang uitstekend. Het masker is tenslotte ontstaan met een reden: het hielp je om veilig te blijven, erbij te horen, niet te veel te zijn, geen gedoe te veroorzaken, of juist nooit afhankelijk te hoeven worden. Je verschuilt je kwetsbaarheid achter jouw masker. Want een ding is zeker: het masker voelt niet. Het leeft in jouw hoofd, in je vervormde ego-laag. En deze plek kent geen gevoel, enkel ratio.
Het masker is dus geen vijand. Het is een slimme overlevingslaag. Alleen: als het masker altijd voorop blijft staan, raakt jouw binnenkant verwaarloosd. Je vergeet wie je werkelijk bent en wat je werkelijk voelt.
Laag 2: het lagere zelf (de beschermlaag die hard kan worden)
Onder het masker zit vaak een laag die sneller scherp wordt. Cynisch. Kouder. Controlerend. Dit is de plek die opkomt wanneer iets in jou zich bedreigd voelt. Wanneer je bang bent om afgewezen te worden, om tekort te schieten, om macht te verliezen, om opnieuw alleen te staan.
Die laag wordt in sommige tradities “het lagere zelf” genoemd, maar je zou ook kunnen zeggen: de beschermlaag die grof kan reageren. Niet omdat je slecht bent, maar omdat je systeem op dat moment vooral één taak heeft: gevaar buiten de deur houden. Verbinding voelt dan ineens als risico, en afstand voelt als opluchting.
In deze laag verschijnen vaak de minder “mooie” gevoelens, waar mensen zich dan meteen voor schamen: irritatie, boosheid, jaloezie, wantrouwen. Als je ze leert zien als informatie in plaats van bewijs tegen jezelf, wordt het veel makkelijker om er verantwoordelijkheid voor te nemen zonder ze uit te leven.
Laag 3: het hogere zelf (de kern waar je weer keuze hebt)
Daaronder ligt een laag die geen kille energie heeft. Geen verdediging, geen rol, geen gevecht. Je hogere zelf is niet een heilige versie van jou, maar de plek waar je eenvoudiger wordt: eerlijker, helderder, verantwoordelijker. Je hoeft daar niet perfect te zijn. Je hoeft alleen aanwezig te zijn. Op deze plek 'Ben je'.
Je kunt hier twee dingen tegelijkertijd: je kunt zien wat er in jou gebeurt én je kunt in contact blijven. Je kunt toegeven dat je schrok, zonder de ander te beschuldigen. Je kunt grenzen voelen, zonder te snijden. Je kunt jezelf serieus nemen, zonder de ander te kleineren. Je kunt in liefde zijn zonder het gevoel te hebben te moeten vechten.
Een voorbeeld: wanneer drie lagen tegelijk praten
Geertje is 41 en ze heeft een drukke week achter de rug. Vrijdagavond zegt haar partner aan tafel: “Ik mis je. Je bent er wel, maar het voelt alsof je al dagen ergens anders bent.”
Ze glimlacht meteen en zegt: “Ja, druk hè. Volgende week is het rustiger.”
Dat is het masker van de liefde. Oplossingsgericht, netjes, competent. Alleen: haar partner voelt zich nog steeds alleen.
Er valt een korte stilte. Geertje voelt iets in haar buik samentrekken en voordat ze het doorheeft zegt ze: “Je overdrijft wel hoor. Gisteren was ik vroeger thuis. Het is bij jou ook nooit goed he?”
Dat is de beschermlaag. Hard, afwerend, afstand makend. Je zou het haar tweede masker kunnen noemen. Het masker van de macht: duw terug, dan komt het niet binnen.
Als Geertje nog een laag dieper zou zakken, dan zou ze kunnen zeggen: "Ik vind je echt irritant met je gezeur, ik heb daar zo'n hekel aan. Ik kom deze hele week niet thuis, dan kan ik tenminste in rust doorwerken. Ik wil je niet om me heen hebben. En denk maar niet dat ik daar ook maar een traan om laat." Hier hebben we te maken met het lagere zelf. Een duistere kant van Geertje, een kant met veel hardheid in zich.
De beweging naar vrijheid
De beweging naar vrijheid begint op één simpel punt. Geertje merkt het. Niet later onder de douche, maar in het gesprek zelf. Ze voelt dat ze hard werd, en ze stelt zichzelf één vraag: Welk deel in mij praat nu?
Alleen die vraag verandert al iets. Ze ademt uit, kijkt haar partner aan en zegt: “Ik voelde mezelf net hard worden. Dat is bescherming. Het raakt me wat je zegt en ik schrik ervan, omdat ik bang ben dat ik faal. Ik wil wel horen wat je precies mist.”
Dit is geen perfecte zin. Wel een zin uit haar hogere laag: eerlijk, verantwoordelijk en in contact.
Waar je op kunt letten (zonder jezelf te moeten verbeteren)
Bij veel mensen zie je een herkenbare volgorde. Eerst neemt het masker het over, vooral bij mensen die goed kunnen dragen. Je herkent het maskergedrag vooral aan de zinnen die je gebruikt. Ze beginnen eigenlijk allemaal met "jij....." Het zijn vaak allemaal verwijtende zinnen.
Wanneer het masker het niet meer redt, komt de beschermlaag op; het lagere zelf. De plek waar haat zijn thuis heeft. Deze laag herken aan je de zinnen die beginnen met "Ik.... en dan volgt er lelijkheid, grote boosheid en soms zelfs haat."
Die hardheid voelt op dat moment logisch, omdat het de spanning snel omlaag brengt. De rekening komt later, in de vorm van afstand, spijt, schuldgevoel, of het gevoel dat je jezelf weer kwijt was.
De neutrale observant helpt je om dat mechanisme eerder te zien. Niet om jezelf te corrigeren, maar om je eigen binnenwereld weer terug in beeld te krijgen. Wanneer je er dan voor durft te kiezen je kwetsbaarheid aan de ander te tonen, eerlijk durft te zijn over wat er werkelijk in je leeft, waar je pijn zit, wat je behoefte is en sorry durft te zeggen. Dan kom je in de laag uit die we het hogere zelf noemen.
Vijf dagen oefenen, klein en uitvoerbaar
Kies één gebied waar het de laatste tijd schuurt, bijvoorbeeld met je partner, je kind, of je werk. Neem vijf dagen achter elkaar aan het eind van de dag een paar minuten.
Schrijf één moment op dat wat wrijving gaf, hoe klein ook. Zet er kort bij wat er gebeurde en wat jij zei of deed. Stel jezelf daarna drie vragen, in gewone taal.
Vraag één: Welke laag was vooral aan het stuur? Was het je masker (netjes, sterk, grappig, behulpzaam), je beschermlaag (hard, controleren, manipuleren, gelijk willen), of je hogere zelf (helder, eerlijk, in contact)?
Vraag twee: Hoe oud voelt dit in mij? Niet precies, maar in sfeer. Voelt het als een jong deel dat bang is, of als een volwassen deel dat wil oplossen, of als een rustige kern die eigenlijk al wist wat klopte?
Vraag drie: Wat zou de neutrale observant hierover zeggen in één zin? Feitelijk en vriendelijk, alsof je een goede helper bent voor jezelf.
Na vijf dagen lees je terug. Dan zie je meestal geen losse incidenten meer, maar een terugkerende dynamiek. Precies daar ontstaat ruimte, omdat je niet meer hoeft te raden wat er met je aan de hand is. Je ziet het gebeuren.
Tot slot
Je binnenwereld wordt niet “beter” door harder je best te doen. Hij wordt helderder door te leren herkennen vanuit welke laag je reageert, en door de observant te trainen die dat kan zien zonder schaamte en zonder geweld.
Daar begint keuzevrijheid. Daar begint volwassen liefde, ook voor de delen in jou die het spannend vinden.
Meer lezen uit deze reek?
Wil je dit lichaamsgerichte hechtingswerk live ervaren? Dat kan door individuele sessies bij een professional te volgen, deel te nemen aan het tweejarige trainingsprogramma Bellein Essence of de opleiding tot lichaamsgericht hechtingstherapeut te volgen.
Kernwoorden: drie lagen binnenwereld, masker (mask), lagere zelf (lower self), hogere zelf (higher self), innerlijke delen, kinddeel, volwassen ik, neutrale observant, waarom reageer ik zo, patronen herkennen, zelfinzicht zonder zelfkritiek.
