Interoceptie is het proces waarmee we signalen uit ons lichaam waarnemen en verwerken. Denk aan je hartslag, ademhaling, honger, verzadiging, misselijkheid, warmte, kou of de druk van een volle blaas.
Veel van deze processen verlopen voortdurend zonder dat we er bewust aandacht aan besteden. Soms komen ze wel duidelijk in ons bewustzijn. Je merkt bijvoorbeeld dat je hart sneller klopt, dat je maag zich aanspant of dat je ademhaling verandert.
In de wetenschap wordt interoceptie tegenwoordig breder opgevat dan alleen het bewust voelen van lichamelijke signalen. Het gaat ook om de manier waarop het zenuwstelsel informatie over de interne toestand van het lichaam verwerkt, integreert en gebruikt om het lichaam te reguleren.
Interoceptieve signalen geven voortdurend informatie over de toestand van het lichaam.
Je kunt bijvoorbeeld merken:
Hoe duidelijk iemand zulke signalen waarneemt verschilt per persoon en per situatie.
Ook aandacht speelt een rol. Een signaal kan lichamelijk aanwezig zijn zonder dat je het bewust opmerkt. Op andere momenten kan je aandacht juist sterk naar lichamelijke gewaarwordingen worden getrokken.
Interoceptieve signalen zijn belangrijk voor onze ervaring van emoties, terwijl een lichamelijke sensatie op zichzelf geen vaste emotionele betekenis heeft.
Een versnelde hartslag kan bijvoorbeeld samengaan met angst, boosheid, enthousiasme, schaamte, lichamelijke inspanning of seksuele opwinding.
De lichamelijke gewaarwording is dus één deel van de informatie. De context, eerdere ervaringen, verwachtingen en de betekenis die iemand aan de situatie geeft, spelen eveneens een rol.
Dat onderscheid is belangrijk binnen lichaamsgericht werken. Het voorkomt dat een lichamelijk signaal te snel wordt vertaald naar een psychologische conclusie.
Interoceptie gaat vooral over signalen die informatie geven over de interne toestand van het lichaam.
Proprioceptie geeft informatie over de positie en beweging van het lichaam. Dankzij proprioceptie weet je bijvoorbeeld waar je arm zich bevindt terwijl je je ogen dicht hebt en hoeveel kracht je gebruikt wanneer je iets optilt.
Beide systemen leveren informatie over het lichaam, maar ze beschrijven verschillende aspecten van lichamelijke waarneming.
Lichaamsbewustzijn is weer een breder begrip. Daaronder vallen verschillende manieren waarop iemand zijn lichaam, houding, beweging en lichamelijke sensaties opmerkt en ervaart.
Wanneer iemand lichamelijke signalen eerder leert opmerken, kan ook eerder zichtbaar worden dat er iets verandert.
Je merkt bijvoorbeeld tijdens een gesprek dat je adem kleiner wordt. Of dat er spanning in je buik ontstaat zodra iemand iets van je vraagt. Misschien voel je pas veel later dat je moe bent, honger hebt of over je grens bent gegaan.
Binnen lichaamsgericht werken kan zo'n waarneming een ingang voor verder onderzoek worden.
De vraag is dan niet meteen wat het signaal betekent. Eerst wordt onderzocht wat iemand precies ervaart, wanneer de verandering optreedt en wat er op dat moment in de situatie en in het contact gebeurt.
Zo kan interoceptieve informatie worden verbonden met emoties, gedrag, behoeften, grenzen en terugkerende patronen.
Interoceptie gaat ook over de manier waarop iemand met lichamelijke signalen omgaat.
Sommige mensen merken weinig lichamelijke signalen op. Anderen zijn juist voortdurend alert op iedere verandering in hun lichaam. Een sterke aandacht voor lichamelijke sensaties kan bijvoorbeeld samengaan met bezorgdheid of angst wanneer iemand deze signalen snel als gevaarlijk interpreteert.
Onderzoek naar interoceptie maakt daarom onderscheid tussen verschillende aspecten, zoals het waarnemen van signalen, aandacht ervoor en de interpretatie ervan. De relatie tussen interoceptie en psychische gezondheid is complex en verschilt per persoon en situatie.
Binnen Bellein gaat het daarom om zorgvuldig leren waarnemen en onderscheiden. Het doel is dat lichamelijke informatie beter beschikbaar wordt en samen met andere informatie kan worden onderzocht.
Aandacht voor interne lichaamssignalen kan worden geoefend. Dat kan heel eenvoudig beginnen.
Je kunt bijvoorbeeld kort opmerken:
Daarbij hoeft een signaal niet direct verklaard te worden. Eerst leren waarnemen wat er werkelijk aanwezig is, vormt binnen Bellein een belangrijke basis.
Interoceptie is daarmee één van de informatiebronnen binnen lichaamsgericht werken. Samen met houding, beweging, gedrag, emoties, ontwikkeling, relaties en de actuele context kan het helpen om beter te begrijpen wat er op een bepaald moment gebeurt.
Lees verder: Wat is lichaamsbewustzijn? · Wat is proprioceptie? · Wat is lichaamsgericht werken?
