Waarom je redt, aanklaagt of jezelf slachtoffer voelt

Er is iets ongemakkelijks aan de dramadriehoek.

Zodra je hem leert kennen, zie je hem overal.

Eerst bij anderen, meestal. Bij die ene collega die altijd alles naar zich toetrekt. Bij een familielid dat nooit verantwoordelijkheid lijkt te nemen. Bij een partner die in conflicten precies weet aan te wijzen wat jij fout doet. Het is verleidelijk om dan te denken: die is de redder, die is het slachtoffer, die is de aanklager.

Alleen klopt dat meestal niet.

De dramadriehoek gaat niet over drie soorten mensen. Het gaat over drie rollen die in ieder mens aanwezig zijn. De een schiet er sneller in dan de ander. Sommige mensen hebben een duidelijke voorkeursrol. De één gaat vooral redden, de ander voelt zich sneller machteloos, een derde komt eerder in verwijt of aanval. Toch kennen we allemaal alle drie de bewegingen.

We kunnen helpen en ondertussen overnemen.

We kunnen geraakt worden en ons machteloos voelen.

We kunnen boos worden en de ander verantwoordelijk maken voor onze pijn.

Dat maakt de dramadriehoek niet tot een etiket voor lastige mensen, maar tot een menselijk patroon dat zichtbaar wordt zodra contact spannend wordt.

Drie cliënten, drie ingangen

Bob kwam binnen met vermoeidheid in zijn gezicht en haast in zijn stem. Hij had al jarenlang het gevoel dat alles op hem neerkwam. Thuis, op zijn werk, in zijn familie. Wanneer iemand iets vergat, ving Bob het op. Wanneer er spanning ontstond, ging Bob regelen. Wanneer een ander niet wist wat hij moest doen, wist Bob het wel.

Bob zei: “Ik ben altijd degene die alles moet oplossen.”

Een week later kwam Dees. Zij vertelde dat niemand werkelijk zag hoe zwaar het voor haar was. Ze voelde zich vaak alleen, niet begrepen en snel overvraagd. Als mensen iets van haar wilden, voelde het alsof ze opnieuw moest geven terwijl zij zelf al zo weinig had gekregen.

Dees zei: “Niemand ziet hoe zwaar ik het heb.”

Hennie kwam met een heel andere energie binnen. Hij was scherp, helder en snel. Hij had genoeg van mensen die afspraken niet nakwamen, verantwoordelijkheid ontweken of deden alsof er niets aan de hand was. Hij kon precies aanwijzen waar de ander tekort was geschoten.

Hennie zei: “Ik word gek van mensen die hun verantwoordelijkheid niet nemen.”

Op het eerste gezicht lijken dit drie verschillende mensen met drie verschillende problemen. Bob lijkt de redder. Dees lijkt het slachtoffer. Hennie lijkt de aanklager.

Toch werd in de gesprekken met alle drie iets belangrijkers zichtbaar: ze hadden ieder een voorkeursrol, maar ze kenden alle drie de rollen.

Bob redde vooral, maar als hij te lang had gegeven, kon hij ineens verwijtend worden.

Dees voelde zich vaak slachtoffer, maar kon vanuit haar machteloosheid ook scherp gaan aanklagen.

Hennie klaagde snel aan, maar na een conflict kon hij instorten in schaamte en zich slachtoffer voelen van zijn eigen felheid.

Zo werkt de dramadriehoek. Hij leeft niet alleen tussen mensen, maar ook in mensen.

Wat is de dramadriehoek?

De dramadriehoek beschrijft drie rollen die mensen kunnen innemen wanneer er spanning, pijn of onveiligheid ontstaat in contact: de redder, het slachtoffer en de aanklager.

De redder neemt verantwoordelijkheid over. Hij helpt, regelt, denkt vooruit en probeert te voorkomen dat de ander vastloopt, boos wordt of instort.

Het slachtoffer voelt zich machteloos, tekortgedaan of overgeleverd. Het ervaart weinig ruimte om zelf invloed te nemen en wacht vaak op erkenning, redding of rechtvaardigheid.

De aanklager wijst aan wat er fout gaat. Hij benoemt de schuld, het tekort of het falen van de ander en voelt zich vaak degene die eindelijk zegt waar het op staat.

Deze rollen kunnen op zichzelf heel begrijpelijk zijn. Helpen is niet verkeerd. Pijn voelen is niet verkeerd. Boosheid voelen en grenzen aangeven is niet verkeerd. Het probleem ontstaat wanneer een rol automatisch wordt en de leiding overneemt.

Dan help je niet meer vrij, maar omdat je spanning niet verdraagt.

Dan voel je niet alleen pijn, maar verlies je ook het contact met je eigen keuze.

Dan geef je niet helder je grens aan, maar maak je de ander verantwoordelijk voor wat jij vanbinnen niet kunt dragen.

De voorkeursrol: je oude ingang naar veiligheid

De meeste mensen hebben een voorkeursrol. Dat is de rol die het snelst naar voren komt zodra het spannend wordt. Die voorkeursrol is vaak niet toevallig. Hij is meestal verbonden met wat je vroeger hebt geleerd over veiligheid, liefde, aandacht en verantwoordelijkheid.

• Wie als kind vaak voelde dat hij de stemming van anderen moest bewaken, kan later makkelijk redder worden. Je leert dan: als ik zorg dat de ander rustig blijft, ben ik veilig.
• Wie als kind weinig invloed had, niet gehoord werd of steeds moest wachten tot iemand anders iets gaf, kan later sneller in de slachtofferrol terechtkomen. Je leert dan: ik kan toch niets doen, de ander moet eindelijk zien wat ik nodig heb.
• Wie als kind vaak onrecht, onduidelijkheid of grensoverschrijding heeft ervaren, kan later sneller aanklager worden. Je leert dan: als ik niet hard genoeg ben, word ik opnieuw niet serieus genomen.

Zo is iedere rol ooit een poging geweest om met pijn of spanning om te gaan. Het is een overlevingsbeweging, geen karakterfout.

Maar wat ooit hielp, kan later contact verstoren.

Bob: de redder die ook kan aanklagen

Bob herkende zichzelf het meest in de redder. Hij zag meteen wat er nodig was. Hij nam verantwoordelijkheid voordat iemand hem iets vroeg. Hij kon slecht toekijken wanneer een ander worstelde.

In zijn gezin was hij degene die afspraken onthield, praktische dingen regelde en emotionele spanning probeerde te sussen. Op zijn werk was hij de collega die taken overnam omdat het anders mis zou gaan. In vriendschappen was hij degene die belde, luisterde en meedacht.

Van buiten leek dat betrokken. Van binnen voelde het steeds vaker als druk.

Wanneer Bob eerlijker ging kijken, ontdekte hij dat zijn hulp vaak begon met onrust. Zodra iemand teleurgesteld keek, voelde hij spanning in zichzelf. Zodra iemand vastliep, voelde hij haast. Zodra iemand boos werd, wilde hij het zo snel mogelijk glad krijgen.

Hij dacht dat hij de ander redde, maar hij probeerde ook zijn eigen spanning te verminderen.

Op een bepaald moment sloeg de redder in hem om. Dan werd Bob niet meer behulpzaam, maar bitter. Hij zei dingen als: “Ik doe ook altijd alles alleen.” Of: “Niemand vraagt ooit eens hoe het met mij is.” Daar verscheen de aanklager.

Wanneer daarna schuldgevoel kwam, zakte hij soms in machteloosheid. Dan dacht hij: zie je wel, ik kan het ook nooit goed doen. Daar verscheen het slachtoffer.

Bob was dus niet alleen redder. Zijn voorkeursrol was redden, maar de andere rollen stonden vlakbij.

Dees: het slachtoffer dat ook redt en verwijt

Dees herkende vooral de slachtofferrol. Zij voelde zich vaak niet gezien. In relaties had ze snel het gevoel dat de ander meer ruimte innam dan zij. Op haar werk voelde ze zich overvraagd. In haar familie had ze het idee dat iedereen iets van haar wilde, terwijl niemand werkelijk vroeg wat zij nodig had.

Er zat echte pijn onder. Dees had in haar leven vaak ervaren dat haar behoefte lastig was. Ze had geleerd om te wachten, te slikken en te hopen dat iemand haar eindelijk zou begrijpen.

Toch werd langzaam zichtbaar dat Dees niet alleen slachtoffer was. In sommige relaties ging zij juist redden. Dan voelde ze haar eigen behoefte nauwelijks meer en was ze vooral bezig met wat de ander nodig had. Ze kon uren luisteren, meebewegen en zichzelf aanpassen, om later uitgeput en teleurgesteld achter te blijven.

Daarna kwam het verwijt. “Ik ben er altijd voor jou, maar jij nooit voor mij.” Dan werd de redder in haar aanklager.

Wanneer de ander daarop niet reageerde zoals zij hoopte, zakte ze opnieuw terug in machteloosheid. “Zie je wel, ik ben ook niet belangrijk.”

Dees moest leren dat haar pijn waar was, maar dat zij niet in die pijn hoefde te blijven wonen. Ze had opnieuw contact te maken met haar eigen invloed. Niet door haar geschiedenis te ontkennen, maar door te voelen: wat kan ik nu zeggen, kiezen of begrenzen?

Hennie: de aanklager die ook instort

Hennie herkende zichzelf het meest in de aanklager. Hij kon snel zien waar iets niet klopte. Wanneer iemand een afspraak vergat, een belofte niet nakwam of verantwoordelijkheid ontweek, schoot er iets in hem aan. Zijn woorden werden scherper. Zijn toon werd harder. Hij wilde dat de ander zou erkennen wat hij had gedaan.

Vaak had Hennie inhoudelijk een punt. Dat maakte het patroon alleen ingewikkelder. Want gelijk hebben betekent nog niet dat je vrij bent in je reactie.

Wanneer Hennie aanklaagde, voelde hij zich even sterk. Hij wist waar de fout lag. Hij wist wat de ander moest doen. Hij hoefde op dat moment zijn eigen kwetsbaarheid niet te voelen.

Onder zijn aanklacht lag vaak een veel zachtere pijn. Hij voelde zich alleen gelaten. Niet serieus genomen. Alsof hij opnieuw moest vechten om te bewijzen dat zijn grens ertoe deed.

Na een conflict kwam soms de omslag. Dan zag hij hoe fel hij was geweest en zakte hij in schaamte. “Ik maak ook alles kapot,” zei hij dan. Op dat moment zat hij niet meer in de aanklager, maar in het slachtoffer.

Soms probeerde hij het daarna goed te maken door heel veel te doen voor de ander. Dan werd hij redder.

Ook Hennie had dus alle drie de rollen in zich. Zijn ingang was aanklagen, maar daaronder lagen pijn, schaamte en een verlangen naar betrouwbaar contact.

Waarom we zo snel van rol wisselen

De dramadriehoek is dynamisch. Je blijft niet netjes in één vakje zitten. Juist onder spanning kunnen de rollen snel wisselen.

Je begint als redder, omdat je de ander wilt helpen. Na een tijd voel je je uitgeput en niet gewaardeerd. Dan komt de aanklager: “Ik doe alles en jij ziet niets.” Als de ander boos wordt of afstand neemt, kun je ineens slachtoffer worden: “Zie je wel, ik sta er alleen voor.”

Je begint als slachtoffer, omdat je je machteloos voelt. Je verlangt dat iemand je ziet en helpt. Wanneer dat niet gebeurt, kan er woede komen. Dan word je aanklager: “Jij laat mij altijd zitten.” Als je daarna bang wordt dat je te veel was, kun je gaan redden om het contact te herstellen.

Je begint als aanklager, omdat je boos bent en een grens voelt. Wanneer de ander zich terugtrekt, voel je je misschien verlaten of schuldig. Dan word je slachtoffer. Vervolgens ga je zorgen, uitleggen of goedmaken. Dan word je redder.

In één ruzie kun je alle drie de rollen innemen. Soms zelfs in een paar minuten.

Daarom is het zo belangrijk om de dramadriehoek niet te gebruiken als etiket voor de ander. Zodra je denkt: jij bent het slachtoffer, jij bent de aanklager, jij bent de redder, zit je vaak alweer midden in dezelfde driehoek. Dan kijk je niet meer naar het patroon, maar wijs je een schuldige aan.

De vraag is vruchtbaarder wanneer je hem naar binnen haalt: welke rol neem ik nu in?

De dramadriehoek in jezelf

De dramadriehoek speelt zich niet alleen af tussen mensen. Hij kan ook in jezelf plaatsvinden.

Een deel van jou voelt zich machteloos: “Ik kan dit niet.”

Een ander deel wordt streng: “Stel je niet zo aan.”

Een derde deel gaat redden: “Kom op, gewoon doorgaan, dan lossen we het wel op.”

Dan zit je innerlijk ook in een driehoek. Het slachtofferdeel voelt pijn. De aanklager in jou wordt kritisch of hard. De redder probeert alles snel te repareren, zodat je de pijn niet hoeft te voelen.

Veel mensen herkennen dit na een conflict. Eerst voelen ze zich gekwetst. Daarna worden ze boos op de ander. Vervolgens worden ze boos op zichzelf. Daarna proberen ze alles goed te maken. Voor ze het weten zijn ze uitgeput, terwijl de oorspronkelijke pijn nog nauwelijks is gevoeld.

Ook daarom vraagt werken met de dramadriehoek om mildheid. Je gaat niet ontdekken welke rol fout is. Je gaat ontdekken welke rol de leiding neemt wanneer je geraakt wordt.

Hoe stap je uit de dramadriehoek?

Uit de dramadriehoek stappen begint met vertragen. Niet groot, niet ingewikkeld. Gewoon lang genoeg pauzeren om te merken welke beweging in jou opkomt.

• Wanneer je wilt redden, kun je jezelf vragen: neem ik nu verantwoordelijkheid over die eigenlijk niet van mij is?
• Wanneer je je slachtoffer voelt, kun je jezelf vragen: wat is mijn pijn, en wat is één volwassen stap die ik zelf kan zetten?
• Wanneer je wilt aanklagen, kun je jezelf vragen: welke grens of kwetsbaarheid probeer ik duidelijk te maken?

De redder mag leren helpen zonder zichzelf te verlaten.

Het slachtoffer mag leren pijn serieus te nemen en tegelijk invloed terug te pakken.

De aanklager mag leren boosheid te gebruiken als grens, zonder de ander vast te zetten als schuldige.

Dat is geen snelle techniek. Het is een volwassenwording in contact. Je leert zien dat er onder iedere rol iets wezenlijks ligt: behoefte aan veiligheid, erkenning, steun, autonomie, waarheid of bescherming.

Wanneer je die onderliggende behoefte kunt voelen en uitspreken, hoef je minder via de rol te communiceren.

Dan wordt “ik moet dit oplossen” misschien: “Ik merk dat ik spanning voel en wil meteen gaan regelen, maar ik ga eerst voelen wat van mij is.”

Dan wordt “niemand ziet mij” misschien: “Ik voel me alleen en ik wil uitspreken wat ik nodig heb.”

Dan wordt “jij neemt nooit verantwoordelijkheid” misschien: “Ik merk dat ik boos word, omdat deze afspraak belangrijk voor mij is.”

Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Toch begint daar de beweging uit drama en richting volwassen contact.

Van rol naar verantwoordelijkheid

De dramadriehoek komt in ieder mens voor. Bij de een verschijnt hij zelden en subtiel. Bij de ander is hij snel, intens en vertrouwd. Dat verschil heeft vaak te maken met oude ervaringen, hechtingspatronen, stress, vermoeidheid en de mate waarin iemand spanning in contact kan verdragen.

Niemand is alleen maar redder.

Niemand is alleen maar slachtoffer.

Niemand is alleen maar aanklager.

We hebben allemaal plekken waar we willen oplossen, wegzakken of verwijten. De kunst is om die beweging niet meteen te geloven, maar te onderzoeken. Wat gebeurt er in mij? Wat probeer ik veilig te stellen? Welke pijn wil ik niet voelen? Welke verantwoordelijkheid neem ik te veel, te weinig of op de verkeerde plek?

• Bob had te leren dat liefde niet hetzelfde is als overnemen.
• Dees had te leren dat pijn erkenning verdient, maar haar volwassen invloed niet hoeft uit te wissen.
• Hennie had te leren dat boosheid een grens kan dragen zonder de ander te hoeven veroordelen.

Daarmee wordt de dramadriehoek geen beschuldigend model, maar een spiegel. Een manier om eerlijker te kijken naar wat er gebeurt wanneer contact schuurt.

Het vervolg op dit artikel gaat dieper in op de drie afzonderlijke rollen. Eerst de redder: de mens die zo graag wil helpen, maar onderweg vaak zichzelf kwijtraakt. Daarna het slachtoffer: de mens die echte pijn draagt en toch opnieuw eigen kracht heeft terug te vinden. Daarna de aanklager: de mens die vaak iets waars voelt, maar moet leren spreken zonder de ander tot schuldige te maken.

Want achter iedere rol zit een mens die probeert veilig te blijven.

Het werk begint wanneer je die bescherming leert herkennen, zonder haar automatisch het stuur te geven.

Wil je zelf ontdekken hoe de dramadriehoek in jou werkt? Maak een afspraak met een van onder lichaamsgerichte hechtingstherapeuten en onderzoek hoe het werkt in jou.

Meer lezen?

Lees hier het verhaal van Bob, de redder.

Lees hier het verhaal van Dees: het slachtofferschap

Lees hier het verhaal van Hennie: de aanklager