Waarom kom ik steeds in dezelfde pijn terecht?

Over trauma re-enactment

Ze zit nog maar net in de stoel of het komt er al uit.

“Het is weer gebeurd,” zegt ze. “Ik wist het eigenlijk al toen ik hem dat appje stuurde. Ik voelde de spanning oplopen, ik voelde dat ik mezelf kwijt begon te raken, en toch deed ik precies hetzelfde als altijd. Eerst aanpassen. Dan slikken. Dan hopen dat hij het ziet. Dan ontploffen. En daarna ben ik weer degene die denkt: wat is er mis met mij?”

Ik kijk haar rustig aan en vraag niet meteen naar het appje. Ik vraag ook niet eerst naar haar relatie. Ik vraag: “Herken je dit gevoel van vroeger?”

Dat is vaak het moment waarop het stiller wordt in de kamer.

Want iemand komt meestal binnen met een concreet probleem in het heden. Een partner die afstand neemt. Een leidinggevende die kritisch is. Een vriendin die niet terugbelt. Een conflict dat buitenproportioneel groot voelt. De klacht lijkt nieuw, maar het patroon voelt oud. Alsof het systeem al veel eerder wist hoe dit verhaal zou lopen. Dat noemen we trauma re-enactment.

Trauma re-enactment

Het is een psychologisch begrip voor het onbewust opnieuw terechtkomen in een oude traumadynamiek, of die opnieuw vormgeven in het heden. Dat hoeft niet te betekenen dat iemand letterlijk hetzelfde meemaakt als vroeger. Het gaat erom dat het innerlijke patroon, de lading, de verwachting en de reactie zich herhalen. In de traumaliteratuur wordt dit beschreven als een vorm van herhaling waarin oude ervaringen zich opnieuw laten zien op gedragsmatig, emotioneel en lichamelijk niveau. Mensen doen dat meestal niet bewust. Juist dat onbewuste karakter maakt het zo verwarrend.

De vrouw tegenover mij zit in de praktijk is daar een helder voorbeeld van. In haar volwassen leven kiest ze niet bewust voor mannen die emotioneel moeilijk bereikbaar zijn. Toch gebeurt het steeds. In het begin voelt ze zich hoopvol, toegewijd, bereid om te investeren. Daarna begint ze harder te werken voor contact. Ze wordt opmerkzaam op ieder klein signaal. Een korte toon in een bericht. Een blik. Een vertraging. Een gemis aan warmte. Haar aandacht gaat volledig naar de ander. Wat voelt hij? Wat bedoelt hij? Wat moet ik doen zodat het weer goed komt?

Ik zeg: “Je bent niet alleen met hem bezig. Je bent in feite aan het overleven in een oud verhaal.”

Dat raakt haar meteen, omdat ze voelt dat het waar is.

Traumaherinneringen

Bij trauma re-enactment reageert iemand vaak niet alleen op wat er nu gebeurt, maar ook op wat het huidige moment onbewust oproept aan vroeger.

Traumaherinneringen worden niet alleen opgeslagen als verhaal of bewuste herinnering. Ze kunnen ook terugkomen als lichamelijke activatie, emotionele nood, sterke neiging tot vermijden of een gevoel van onmiddellijke dreiging wanneer iets in het heden op het verleden lijkt. Zelfs relatief gewone signalen kunnen dan als krachtige cues werken. Mensen leggen die koppeling vaak niet direct. Ze merken alleen dat hun reactie groter, sneller of dwingender is dan de situatie lijkt te vragen.

In de sessie wordt langzaam zichtbaar waar dat oude verhaal vandaan komt.

Ze groeide op met een moeder die moeilijk beschikbaar was. Niet iedere dag, niet voortdurend, maar wel vaak genoeg om als kind alert te worden. Ze leerde vroeg dat nabijheid niet vanzelfsprekend was. Dat je moest aanvoelen, aanpassen, inschatten. Dat je niet te veel mocht zijn. Dat je liefde niet helemaal kon vertrouwen. Als kind had ze daar geen woorden voor. Ze ontwikkelde er een verfijnd systeem voor.

• Hard werken voor verbinding.
• Jezelf inhouden.
• Scannen op stemming.
• Boosheid niet voelen.
• Verlies voor zijn door nog beter je best te doen.

Een oud overlevingspatroon

Als volwassene noemen ze dat vaak liefde.

Ik niet.

Ik noem het een oud overlevingspatroon dat zich vermomt als liefde, verantwoordelijkheid of loyaliteit.

Dat is een pijnlijk moment in therapie, maar ook een bevrijdend moment. Want zolang iemand denkt dat dit gewoon zijn karakter is, blijft hij zichzelf beoordelen, zelf veroordelen. Dan klinkt de innerlijke stem streng: ik ben te gevoelig, te afhankelijk, te veel, te lastig. Zodra iemand begint te zien dat hij niet gek is maar getriggerd, komt er ruimte. Dan verschuift de vraag van “wat is er mis met mij?” naar “wat ben ik opnieuw aan het meemaken?”

Trauma-geïnformeerde hulpverlening

Dat onderscheid is wezenlijk. Trauma-geïnformeerde hulpverlening gaat er juist van uit dat iemands reacties betekenisvol zijn in het licht van wat hij heeft meegemaakt, en dat veiligheid, voorspelbaarheid en niet-beschamende afstemming nodig zijn om zulke patronen te kunnen onderzoeken zonder ze opnieuw te versterken. Vroege onveiligheid kan het systeem bovendien gevoeliger maken voor latere stress, waardoor iemand sneller en heviger reageert op relationele spanning.

In mijn praktijk betekent dat dat er niet meteen gezocht wordt naar snelle oplossingen. Er wordt eerst vertraagd. Niet om netjes over gevoelens te praten, maar om te leren herkennen wanneer het oude script weer aan gaat.

Ik vraag bijvoorbeeld: “Op welk moment raakte je jezelf kwijt?”
Niet: “Waarom deed je dat ?”

Dat verschil is groot.

Want traumare-enactment doorbreek je zelden door harder je best te doen. Je doorbreekt het door eerder te leren merken: hier ga ik weer. Hier wordt iets ouds wakker. Hier begint mijn lichaam zich te organiseren rond verlies, afwijzing of onveiligheid, nog voordat mijn volwassen deel echt heeft kunnen meekomen.

Soms ziet een cliënt dat pas achteraf. Soms middenin. Heel soms net op tijd.

Dan gebeurt er iets nieuws.

Dan stuurt ze niet direct nog een bericht.
Dan gaat ze niet meteen uitleggen, redden of pleasen.
Dan merkt ze: ik voel paniek, maar paniek is niet altijd waarheid.
Dan voelt ze ook iets anders opkomen, iets wat lang bedekt is geweest: boosheid, verdriet, protest, een verlangen om serieus genomen te worden.

Dat zijn vaak belangrijke momenten, want onder trauma re-enactment zit bijna altijd iets dat ooit geen plek kreeg. Een grens die niet gevoeld mocht worden. Een behoefte die te vroeg werd ingeslikt. Een kinddeel dat zich organiseerde rond de vraag: hoe blijf ik verbonden, ook als ik mezelf ervoor moet verlaten?

Nieuwe ervaringen werken helend

In de traumaliteratuur wordt herhaling soms begrepen als een poging van het systeem om iets ouds alsnog op te lossen, te begrijpen of onder controle te krijgen. Alleen lukt dat in het herhalen zelf meestal niet. Het patroon brengt iemand steeds terug in dezelfde pijn. Verandering ontstaat pas wanneer die dynamiek in het heden herkenbaar wordt, gedragen kan worden en er andere, nieuwe ervaringen naast mogen komen.

Aan het einde van de sessie zegt de cliënt zacht: “Dus ik kies dit niet bewust, maar ik houd het wel in stand zolang ik het niet zie.”

“Ja,” zeg ik. “En precies daarom is het geen schuldvraag. Het is wel jouw weg om het te leren herkennen.”

Dat is misschien de meest hoopvolle kern van dit onderwerp.

Trauma re-enactment betekent niet dat je gedoemd bent om steeds opnieuw hetzelfde te beleven. Het betekent dat iets ouds nog steeds invloed heeft op hoe je veiligheid, liefde, spanning en verlies beleeft. Zodra dat zichtbaar wordt, ontstaat er keuze. Niet meteen groots en heldhaftig. Eerder klein, concreet en werkelijk. Een pas op de plaats. Een grens. Een ander soort partnerkeuze. Een gesprek dat later komt. Een moment waarop je niet langer automatisch doet wat je vroeger nodig had om te overleven.

En vaak begint dat heel eenvoudig, in een kamer waar iemand rustig tegenover je zit en zegt: “Laten we niet alleen kijken naar wat er gebeurde. Laten we ook kijken naar wat het in jou opnieuw wakker maakte.”

Wil je ervaren wat lichaamsgericht hechtingswerk voor jou kan betekenen?

Volg een van onze themadagen of kennismakingsworkshops of neem contact met ons op.