Relationele breuk en herstel: wat betekent rupture and repair in relaties?

Je hebt een gesprek waarin iets misgaat. Misschien reageert je partner kort op iets wat voor jou belangrijk is. Je probeert nog uit te leggen wat je bedoelde, maar merkt dat de ander zich terugtrekt. Uiteindelijk valt er een “laat maar” en gaat ieder verder met zijn avond. De volgende ochtend wordt er koffie gezet en over praktische dingen gesproken. De ruzie lijkt voorbij, terwijl je ergens voelt dat het contact nog niet helemaal terug is. Er is soms wat tijd nodig.

Voor zulke momenten wordt binnen de psychologie en psychotherapie de term rupture and repair gebruikt: het ontstaan van een breuk of verstoring in het contact en het proces waarin die verbinding vervolgens wordt hersteld.

Dat herstel is binnen hechting van grote betekenis. Mensen hoeven elkaar immers niet voortdurend perfect aan te voelen om een veilige relatie te kunnen hebben. De manier waarop twee mensen omgaan met de momenten waarop ze elkaar kwijtraken, vertelt minstens zoveel over de kwaliteit van hun contact.

Binnen het bredere kennisgebied Hechting & relaties gaat rupture and repair daarom over een fundamentele relationele ervaring: kan onze verbinding blijven bestaan wanneer er iets tussen ons misgaat?

Een rupture kan luid én bijna onzichtbaar zijn

Het begrip rupture is vooral uitgewerkt in onderzoek naar de therapeutische relatie. Daar verwijst het naar een tijdelijke verslechtering van samenwerking, begrip of emotionele verbondenheid. Onderzoekers Jeremy Safran, Christopher Muran en Catherine Eubanks onderscheiden daarbij onder meer confrontation ruptures en withdrawal ruptures.

• Bij de eerste vorm (confrontation ruptures) wordt de verstoring zichtbaar in bijvoorbeeld boosheid, verwijt of protest.
• Bij de tweede vorm (withdrawal ruptures) beweegt iemand juist uit het contact door stil te worden, zich aan te passen, onderwerpen te vermijden of minder werkelijk aanwezig te zijn.

Die indeling komt uit psychotherapieonderzoek en is geen classificatiesysteem voor partnerrelaties. Ze biedt wel een bruikbare kijkrichting. Een breuk in een relatie hoeft namelijk helemaal niet op een ruzie te lijken. Twee mensen kunnen beleefd blijven praten terwijl één van beiden innerlijk al is afgehaakt. Iemand kan “prima” zeggen omdat het te spannend voelt om te vertellen dat iets pijn deed. Een ander kan uitvoerig blijven praten en ondertussen nauwelijks meer openstaan voor wat de partner probeert te zeggen. De verbinding raakt dan verstoord zonder dat er stemmen worden verheven.

Dat maakt rupture and repair breder dan conflicthantering. Het gaat ook over relationele afstemming: merken we wanneer het contact verandert, en kunnen we daar samen weer naar terug?

Misafstemming hoort bij menselijk contact

Het idee dat goede relaties vooral bestaan uit veel en goede afstemming klinkt aantrekkelijk. In werkelijkheid zijn mensen voortdurend bezig elkaar te vinden, kwijt te raken en opnieuw te begrijpen.

Ontwikkelingspsycholoog Edward Tronick liet in onderzoek naar interacties tussen jonge kinderen en hun verzorgers zien hoe dynamisch dit proces vanaf het begin van het leven is. In nauwkeurige observaties bleken ouder en kind elkaar regelmatig tijdelijk mis te lopen. Zulke mismatches werden vaak snel gevolgd door een nieuwe poging tot afstemming. Contact ontwikkelt zich daarmee als een voortdurend proces van afstemmen, mislopen en herstellen.

Onderzoek naar baby's kan vanzelfsprekend niet rechtstreeks worden vertaald naar volwassen partnerrelaties. Het laat wel iets wezenlijks zien over relationele ontwikkeling: menselijke verbinding ontstaat niet vanuit permanente synchronie. We leren ook door de ervaring dat contact kan haperen en vervolgens weer gevonden kan worden.

Voor hechting is dat een belangrijk gegeven.

Wanneer een kind herhaaldelijk ervaart dat ongemak, frustratie of een tijdelijke verstoring gevolgd kan worden door opnieuw beschikbaar contact, ontstaat ervaring met herstel. In volwassen relaties blijft die mogelijkheid relevant. Je kunt teleurgesteld raken, boos worden of elkaar verkeerd begrijpen en later ontdekken dat de relatie die spanning kan verdragen.

Relationele veiligheid krijgt daarmee een extra dimensie. Er ontstaat vertrouwen in de herstelbaarheid van contact.

Repair begint wanneer de breuk werkelijk gezien wordt

Een gesprek kan afgelopen zijn zonder dat er iets is hersteld. Mensen kunnen weer samen eten, seks hebben, grapjes maken of boodschappen doen terwijl er iets tussen hen onbesproken is gebleven.

Repair vraagt daarom meer dan het beëindigen van spanning. Het begint meestal met kunnen erkennen dat er iets in het contact is gebeurd. Iemand hoeft daarvoor geen volledige analyse te geven. Een eenvoudige waarneming kan al veel openen: “Ik merk dat ik tijdens dat gesprek dichtging en je niet meer echt hoorde.”

Daarna wordt belangrijk of er ruimte komt voor de ervaring van de ander. Wie onmiddellijk uitlegt waarom zijn reactie logisch was, kan inhoudelijk gelijk hebben en toch opnieuw voorbijgaan aan wat er relationeel gebeurde. Herstel krijgt meer kans wanneer iemand kan onderzoeken welke invloed zijn gedrag op de ander heeft gehad.

Een excuus kan daarin betekenisvol zijn. De waarde ervan groeit wanneer verantwoordelijkheid concreet wordt. “Ik had dat anders moeten zeggen” blijft vrij algemeen. “Toen jij vertelde dat je je alleen voelde, begon ik mezelf te verdedigen. Daardoor bleef jij opnieuw alleen met wat je probeerde te vertellen” laat preciezer zien dat iemand heeft begrepen waar de breuk ontstond.

Ook binnen onderzoek naar conflicten tussen stellen komt het belang van zulke herstelbewegingen terug. Observationeel onderzoek van Gottman en collega's bij pasgetrouwde stellen liet zien dat vroege pogingen tot herstel vooral effectief konden zijn wanneer ze de emotionele verbinding herstelden, bijvoorbeeld door begrip, affectie, zelfonthulling of verantwoordelijkheid, in plaats van uitsluitend via rationele probleemoplossing.

Wie vooral praktische handvatten zoekt voor het moment ná een conflict, kan verder lezen in Ruzie en herstel: wat helpt ná de trigger.

Het lichaam merkt vaak eerder dat het contact verandert

Een relationele breuk wordt lang niet altijd eerst als gedachte herkend.

Tijdens een gesprek kan je blik weggaan zonder dat je bewust hebt besloten de ander minder aan te kijken. Je kaken zetten zich vast terwijl je zegt dat het wel meevalt. Je lichaam beweegt iets naar achteren of je merkt dat je steeds sneller begint te praten. Soms verschuift vrijwel alle aandacht naar de ander: Hoe reageert zij? Is hij boos? Moet ik dit oplossen?

Binnen Lichaamsgericht Hechtingswerk kunnen zulke veranderingen worden meegenomen als informatie over wat er in het actuele contact gebeurt. Een lichamelijke reactie heeft daarbij geen vaste psychologische betekenis. De verandering krijgt betekenis in samenhang met de situatie, iemands geschiedenis en wat diegene zelf ervaart.

Juist tijdens rupture and repair kan die lichamelijke laag veel toevoegen. Iemand kan met woorden zeggen dat het gesprek weer goed voelt en tegelijkertijd merken dat het lichaam nog op afstand blijft. Een ander ontdekt misschien dat hij toenadering probeert te maken terwijl zijn hele lichaam voorbereid lijkt op een nieuwe afwijzing.

Herstel kan daardoor ook tijd vragen.

Soms moet de spanning eerst voldoende afnemen voordat twee mensen werkelijk weer naar elkaar kunnen luisteren. Co-regulatie in relaties speelt daarin een rol: toon, tempo, aanwezigheid en voorspelbaarheid beïnvloeden hoeveel ruimte er ontstaat om opnieuw in contact te komen.

Wanneer herstel vooral een terugkeer naar de oude situatie wordt

Er bestaat ook iets dat op repair lijkt terwijl de onderliggende breuk nauwelijks wordt aangeraakt.

Na iedere ruzie volgt bijvoorbeeld een intens gesprek waarin excuses worden gemaakt en veel liefde wordt uitgesproken. Een paar weken later herhaalt dezelfde situatie zich vrijwel ongewijzigd. De verzoening brengt opluchting en nabijheid, terwijl er in het gedrag weinig verschuift.

Daarom hoort bij duurzaam relationeel herstel ook leren van de breuk.

Wanneer iemand heeft begrepen dat verdwijnen tijdens conflicten voor de partner ontregelend werkt, krijgt dat inzicht betekenis zodra diegene een volgende keer eerder aangeeft ruimte nodig te hebben én vertelt wanneer het gesprek wordt hervat. Wanneer iemand ontdekt dat fel verdedigen de ander geen ruimte laat om pijn te uiten, wordt herstel zichtbaar wanneer er later daadwerkelijk meer geluisterd kan worden.

Verantwoordelijkheid hoeft daarbij nooit kunstmatig gelijk verdeeld te worden. Soms heeft één persoon iets gedaan dat beschadigend was. Ook dan blijft het zinvol om zorgvuldig te kijken naar wat er gebeurd is, zonder van de geraakte persoon een aandeel in de veroorzaakte schade te verlangen.

Bij geweld, intimidatie, structurele manipulatie of herhaald ernstig grensoverschrijdend gedrag vraagt de situatie bovendien om een ander kader. Veiligheid en bescherming krijgen dan prioriteit. Het idee van repair hoort nooit gebruikt te worden om iemand te dwingen te vergeven, opnieuw vertrouwen te geven of in een beschadigende relatie te blijven.

Een veilige relatie kan een breuk verdragen

Rupture and repair geeft daarmee een genuanceerder beeld van veilige hechting.

Een veilige relatie is geen relatie waarin twee mensen elkaar altijd begrijpen. Ook liefdevolle mensen missen signalen, reageren vanuit eigen gevoeligheden, raken soms defensief en doen elkaar onbedoeld pijn.

Wat gaandeweg verschil kan maken, is de ervaring dat zulke momenten onderzocht mogen worden. Dat iemand terug kan komen op wat er gebeurde. Dat pijn gehoord kan worden zonder dat de hele relatie meteen ter discussie staat. Dat verantwoordelijkheid mogelijk is en dat nieuwe informatie ook werkelijk invloed krijgt op hoe twee mensen de volgende keer met elkaar omgaan.

Zo kan herstel zelf onderdeel worden van hechtingsveiligheid.

De ervaring verandert dan geleidelijk van als het tussen ons misgaat, raak ik jou kwijt naar er kan iets tussen ons gebeuren en we kunnen proberen elkaar opnieuw te vinden.

Wie merkt dat juist nabijheid, verschil, conflict en herstel steeds oude patronen oproepen, kan deze processen ook ervaringsgericht onderzoeken. Binnen de tweejarige training Bellein Essence wordt gewerkt met de samenhang tussen hechting, bescherming, lichamelijke reacties en wat er in werkelijk contact met anderen gebeurt.