Als je steeds denkt dat het misgaat

Catastroferen is een denkpatroon waarbij je hoofd razendsnel naar het ergste scenario gaat. Een klein signaal, een lichamelijke klacht, een korte reactie van iemand of een onverwachte gebeurtenis kan vanbinnen direct voelen als een grote dreiging. Je weet misschien best dat je gedachte overdreven is, toch reageert je systeem alsof er gevaar dreigt. In dit artikel lees je wat catastroferen betekent, waarom je brein dit doet en hoe je leert vertragen voordat je volledig meegaat in het rampscenario.

Dit komt nooit meer goed

De vaatwasser maakte een vreemd geluid.

Meer was het eigenlijk niet.

Een kort, schrapend geluid, ergens halverwege het programma. Ze stond in de keuken, met een theedoek in haar hand, en merkte meteen hoe haar aandacht naar het apparaat trok. Eerst dacht ze nog: misschien zit er een bord scheef. Daarna volgde de volgende gedachte al: straks is hij kapot. Dan moet er een monteur komen. Dat wordt duur. Misschien moet er een nieuwe komen. Deze maand zijn er al zoveel kosten. Straks krijgen we financieel gedoe. Straks gaat alles tegelijk mis.

Binnen een paar seconden was ze van een geluid in de vaatwasser naar een volledig rampscenario gegaan.

Toen ze het later in de sessie vertelde, moest ze er zelf om lachen. “Ik weet heus wel dat een vaatwasser niet meteen het einde van mijn bestaan betekent,” zei ze. “Maar op dat moment voelt het alsof mijn hoofd geen tussenstappen kent. Het gaat direct naar: dit komt nooit meer goed.”

Dat is catastroferen.

Bij catastroferen vergroot je brein een situatie onmiddellijk tot de slechtst mogelijke uitkomst. Iets kleins, onduidelijks of spannends wordt razendsnel gekoppeld aan verlies, afwijzing, ziekte, mislukking, financiële problemen, relatiebreuk of totale ontregeling. Je hoofd maakt van een mogelijkheid een dreiging en van een dreiging bijna een zekerheid.

Verstandelijk kun je soms nog wel zien dat je te snel gaat. Je lichaam is dan vaak al onderweg. Je adem zit hoger, je borst wordt strakker, je buik trekt samen en je aandacht vernauwt zich. Alsof de ramp al begonnen is, terwijl je nog nauwelijks weet wat er feitelijk aan de hand is.

Waarom je brein naar het ergste scenario grijpt

Catastroferen heeft vaak te maken met veiligheid. Mensen die veel catastroferen zijn lang niet altijd dramatisch of negatief ingesteld. Vaak zijn het juist mensen die veel verantwoordelijkheid voelen, snel verbanden zien, gevoelig zijn voor sfeer en gewend zijn vooruit te denken.

Je hoofd denkt eigenlijk: als ik het ergste alvast voor me zie, word ik er minder door overvallen. Daarin zit een poging om controle te krijgen. Je wilt niet ineens machteloos staan. Je wilt voorbereid zijn. Je wilt weten wat je moet doen als het misgaat.

Daaronder zit vaak nog een tweede laag. Catastroferen is ook een manier om de angst of pijn vóór te zijn. Door te bedenken wat er allemaal zou kunnen gebeuren, hoop je alvast te weten hoe je moet handelen, zodat de pijn, afwijzing, mislukking of paniek misschien helemaal niet hoeft te gebeuren.

Dat maakt catastroferen begrijpelijker. Je systeem probeert grip te krijgen op onzekerheid. Het wil signalen op tijd herkennen, de juiste stap zetten, de klap vermijden, het verlies voorkomen. In die zin is catastroferen geen onzinreactie, het is een beschermingsreactie die te ver doorschiet.

De prijs is dat je de angst al beleeft voordat er werkelijk iets gebeurd is. Hoe meer je hoofd de mogelijke ramp probeert voor te zijn, hoe sterker je lichaam reageert alsof die ramp al gaande is. Daardoor lijkt het scenario steeds geloofwaardiger. Je voelt spanning, dus je hoofd denkt: zie je wel, er is iets aan de hand.

Zo ontstaat een cirkel. Je probeert pijn te voorkomen, terwijl je die pijn vanbinnen alvast oproept.

Catastroferen en oude ervaringen

Bij veel mensen is catastroferen verbonden met eerdere ervaringen waarin veiligheid minder vanzelfsprekend was. Wanneer je bent opgegroeid in een omgeving waarin stemming snel kon omslaan, kritiek onverwacht kwam, liefde wisselend beschikbaar was of problemen plotseling groot werden, kan je systeem leren om voortdurend vooruit te lopen op gevaar.

Dan wordt opletten een manier van overleven. Je leert signalen lezen. Je leert veranderingen opmerken. Je leert alvast bedenken wat er kan gebeuren, zodat je sneller kunt reageren, aanpassen of voorkomen.

Later, in een volwassen leven waarin de omstandigheden anders zijn, kan dat oude systeem actief blijven. Een partner die stiller is dan normaal, een collega die kort antwoordt, een rekening die hoger uitvalt of een lichamelijk gevoel dat je niet meteen kunt plaatsen, kan in het heden vrij gewoon zijn. In je binnenwereld raakt het soms aan iets ouds. De spanning van toen mengt zich met de situatie van nu.

Daarom kan catastroferen zo echt voelen. Je reageert op wat er nu gebeurt, en tegelijk op de oude verwachting dat het ieder moment mis kan gaan.

Wat er in je lichaam gebeurt

Catastroferen speelt zich af in gedachten, maar het is zelden alleen mentaal. Vaak merk je het direct in je lichaam.

Je adem wordt hoger. Je kaken spannen zich aan. Je buik trekt samen. Je borst raakt bedrukter. Je handen worden koud of juist onrustig. Je merkt dat je iets wilt doen: bellen, controleren, googelen, uitleggen, oplossen, geruststelling zoeken.

Het lichaam komt in een staat van paraatheid. Daardoor krijgen de gedachten meer overtuigingskracht. Een gespannen lichaam geeft het hoofd extra bewijs: er moet wel iets mis zijn, anders zou ik dit niet zo voelen.

Daarom is catastroferen soms moeilijk te stoppen met alleen redeneren. Je kunt tegen jezelf zeggen dat het waarschijnlijk meevalt, terwijl je lichaam nog steeds reageert alsof er gevaar dreigt.

Lichaamsgericht hechtingswerk kijkt daarom niet alleen naar de gedachte, maar ook naar de toestand waarin die gedachte ontstaat. De vraag is dan niet alleen: klopt deze gedachte? De vraag wordt ook: in welke spanning, adem, houding en innerlijke reactie wordt deze gedachte geboren?

Realistisch nadenken of catastroferen?

Vooruitdenken is gezond. Risico’s inschatten hoort bij volwassen functioneren. Je wilt een financieel probleem serieus nemen, lichamelijke klachten niet negeren en relationele signalen niet achteloos wegwuiven.

Bij realistisch nadenken kun je verschillende mogelijkheden naast elkaar houden. Misschien is er iets aan de hand. Misschien ook niet. Ik kan informatie verzamelen. Ik kan een stap zetten. Ik hoef nog geen conclusie te trekken.

Bij catastroferen vernauwt het denken. Er blijft vooral één route over: de slechtste. De gedachte voelt dringend, dwingend en vaak absoluut. Woorden als altijd, nooit, straks, alles, niemand en helemaal krijgen veel ruimte.

Een belangrijk signaal is haast. Catastroferen wil meestal onmiddellijk zekerheid. Je moet nu weten wat er aan de hand is. Je moet nu gerustgesteld worden. Je moet nu voorkomen dat het misgaat. Die haast vertelt vaak dat je systeem in alarmstand staat.

Wat helpt wanneer je catastrofeert?

De eerste stap is herkennen dat je aan het catastroferen bent. In het moment zelf voelt de gedachte vaak als waarheid. Daarom helpt het om een vaste innerlijke zin te gebruiken:

“Mijn hoofd maakt nu een rampscenario.”

Die zin haalt de spanning misschien niet meteen weg, maar brengt wel een beetje afstand. Je valt minder samen met de gedachte. Er ontstaat een observant in jou die kan zien: dit gebeurt in mij.

Daarna heeft je lichaam vaak aandacht nodig. Eerst je adem laten uitstromen. Dat betekent dat je jouw zenuwstelsel wilt kalmeren door langer uit te ademen dan in te ademen. Bijvoorbeeld 5 tellen inademen en daarna 8 tellen uitademen.
Je kaak losser laten. Je voeten op de grond voelen staan. Je blik rustig door de ruimte laten gaan. Je systeem heeft vaak eerst een signaal van veiligheid nodig voordat je hoofd weer ruimer kan denken.

Vervolgens helpt het om terug te gaan naar de feiten. Wat weet ik werkelijk? Wat vul ik in? Welke informatie ontbreekt nog? Welke andere verklaringen zijn mogelijk? Wat zou ik denken als iemand anders mij dit vertelde?

Daarna kun je een kleine, volwassen stap kiezen. Misschien wacht je tot morgen. Misschien bel je de huisarts omdat een klacht terugkomt. Misschien vraag je je partner rustig wat er speelt. Misschien kijk je naar je rekening in plaats van eromheen te blijven draaien.

Het doel is om te handelen vanuit realiteit in plaats van vanuit paniek.

Catastroferen in relaties

In relaties kan catastroferen extra pijnlijk zijn, omdat oude hechtingsangst zich snel mengt met het heden. Iemand is stiller, vermoeider of minder beschikbaar, en je systeem vult de ruimte met verlies.

Hij is uitgecheckt. Zij wil afstand. Ik ben te veel. Dit gaat eindigen. Ik heb iets fout gedaan.

Soms is er inderdaad iets te bespreken. Vaak is er vooral onduidelijkheid, vermoeidheid, drukte of een verschil in tempo. Catastroferen maakt van die onduidelijkheid een bedreiging.

Juist dan is vertragen belangrijk. Wanneer je vanuit paniek gaat controleren, claimen, uitleggen of terugtrekken, reageer je op de ramp in je hoofd in plaats van op de persoon tegenover je. Dat kan de relatie belasten, terwijl je eigenlijk zoekt naar veiligheid.

Een helpende vraag is:

“Ben ik nu contact aan het maken, of probeer ik mijn angst weg te krijgen via de ander?”

Die vraag kan veel duidelijk maken. Je mag behoefte hebben aan geruststelling. Je mag duidelijkheid vragen. Tegelijk kun je leren om eerst bij jezelf te blijven, zodat de ander niet verantwoordelijk wordt voor iedere golf van innerlijke dreiging.

Van rampscenario naar draagkracht

Onder catastroferen ligt vaak een kwetsbare overtuiging.

• Als er iets misgaat, kan ik het niet dragen;
• Als iemand afstand neemt, ben ik verlaten;
• Als ik faal, verlies ik mijn waarde;
• Als ik de controle loslaat, stort het in.

Die overtuigingen verdienen aandacht. Ze zijn meestal gevormd in periodes waarin je nog niet de volwassen steun, taal en draagkracht had die je nu aan het ontwikkelen bent.

Daarom vraagt herstel meer dan alleen anders denken. Het vraagt dat je leert voelen wat er in jou gebeurt zonder direct mee te gaan in de ramp. Dat je je oude angst serieus neemt, terwijl je ook de werkelijkheid van nu blijft onderzoeken.

Catastroferen wordt minder wanneer je draagkracht groeit. Draagkracht betekent dat je kunt blijven voelen terwijl iets onzeker is. Je hoeft niet meteen alles dicht te timmeren. Je hoeft de toekomst niet volledig te beheersen voordat je weer kunt ademen. Je leert stap voor stap aanwezig blijven bij spanning, verdriet, boosheid of angst, zonder dat je hoofd er direct een eindfilm van hoeft te maken.

Soms begint het bij een vaatwasser die een vreemd geluid maakt. Je merkt de schrik op. Je voelt de neiging om door te schieten. Je ademt uit. Je kijkt. Er blijkt een lepel tegen het sproeiarmblad te liggen.

Soms is het groter. Een gesprek dat je spannend vindt. Een uitslag waar je op wacht. Een relatie waarin onzekerheid speelt. Ook dan blijft de beweging in wezen hetzelfde: terug naar het feit, terug naar het lichaam, terug naar de volwassen stap die nu mogelijk is.

Catastroferen zegt vaak: straks kan ik het niet aan.

Herstel zegt langzaam: ik weet nog niet wat er komt, maar ik hoef mezelf niet te verlaten voordat het zover is.

Wil je dit fenomeen niet alleen begrijpen, maar ook leren ervaren hoe dit in jou werkt?

Bij de Bellein Academie werken we met lichaamsgericht hechtingswerk: je leert niet alleen praten over gedrag en patronen, maar ook voelen wat er vanbinnen gebeurt en hoe je daarin nieuwe keuzes kunt maken.

Wil je onderzoeken wat dit werk voor jou kan betekenen?

Plan een kennismaking of bekijk de mogelijkheden bij Bellein Academie. Bel of mail ons en ontdek wat bij jou past en neem contact met ons op, we denken met je mee.

Meer lezen? Misschien vind je deze artikelen interessant.

Negativiteitsbias: waarom het negatieve zo snel blijft hangen
Confirmatiebias: waarom je vaak ziet wat je al gelooft
Inleiding in de drie lagen van bewustzijn (masker, lagere zelf, hogere zelf)