Wat is lichaamsgericht werken?

Veel mensen begrijpen heel goed waarom ze iets doen en merken toch dat ze in het moment op dezelfde manier blijven reageren.

Je weet bijvoorbeeld dat je best nee mag zeggen, maar hoort jezelf alweer instemmen voordat je hebt gevoeld wat je eigenlijk wilt. Of iemand stelt een kritische vraag en je merkt dat je meteen gaat uitleggen, sussen of jezelf verdedigen.

Dat soort reacties verlopen vaak sneller dan ons bewuste denken. Ze zijn ook lichamelijk merkbaar: in adem, spierspanning, houding, beweging, stem of de neiging om dichterbij te komen of juist afstand te nemen.

Daarom kan inzicht alleen soms onvoldoende zijn om een patroon daadwerkelijk te veranderen. Lees hierover verder in 'Waarom inzicht alleen niet genoeg is om te veranderen'.

Door het lichaam mee te nemen ontstaat extra informatie over wat er in het moment gebeurt. Een lichamelijke reactie heeft daarbij geen vaste betekenis. Ze wordt onderzocht in samenhang met wat iemand zelf ervaart, de situatie en de bredere context.

Zo kunnen automatische patronen eerder herkenbaar worden en ontstaat er meer ruimte voor keuze.

Bij lichaamsgericht werken wordt gekeken naar wat er in het lichaam en in het contact zichtbaar en ervaarbaar wordt. Dat kan bijvoorbeeld gaan om adem, houding, spierspanning, beweging, bewegingskwaliteit, stem, blik, tempo en lichamelijke sensaties.

Ook wordt gelet op de manier waarop iemand toenadering zoekt of juist afstand neemt, hoeveel kracht of impuls beschikbaar lijkt, wanneer iemand stilvalt en hoe iemand na spanning weer tot herstel komt.

Waarnemen betekent nog niet weten wat iets betekent.

Een aangespannen kaak kan samengaan met boosheid, inspanning, angst, concentratie, pijn of iets heel anders. De waarneming wordt pas bruikbaar wanneer zij samen met de persoon verder wordt onderzocht.

Binnen Bellein wordt lichamelijke informatie daarom altijd verbonden met de ervaring van de cliënt, de situatie, diens ontwikkeling en relaties en wat er op dat moment in het contact gebeurt.

Lichaamsgericht werken kan er heel verschillend uitzien. Soms blijft iemand zitten en wordt tijdens het gesprek aandacht besteed aan wat er lichamelijk gebeurt. Op een ander moment kan beweging, houding, adem, stem of afstand in de ruimte worden onderzocht.

Een cliënt kan bijvoorbeeld merken dat hij achteruit beweegt zodra iemand dichterbij komt, zijn adem inhoudt wanneer hij een grens wil aangeven of juist veel kracht voelt wanneer hij eindelijk uitspreekt wat hij wil. Zo’n reactie kan aanleiding zijn om verder te onderzoeken wat er gebeurt en welke betekenis dit voor de cliënt heeft.

Ook oefeningen rond gronding, grenzen, beweging of lichamelijke aandacht kunnen worden ingezet. Soms wordt juist vertraagd en blijft de aandacht bij een kleine verandering of sensatie.

Welke interventie passend is, hangt af van de persoon, de hulpvraag, de situatie en de draagkracht op dat moment. Lichaamsgericht werken vraagt daarom voortdurend om afstemming en evaluatie.

Lichaamsgericht werken vraagt dat iemand steeds beter leert opmerken wat er lichamelijk gebeurt. Daarvoor zijn verschillende vormen van waarneming relevant.

Lichaamsbewustzijn is het bredere vermogen om lichamelijke signalen, houding, spanning en beweging op te merken en daar betekenis aan te leren geven.

Interoceptie gaat over het waarnemen van signalen uit het lichaam zelf, zoals hartslag, ademhaling, warmte, spanning, honger of misselijkheid.

Proprioceptie geeft informatie over de stand en beweging van het lichaam: waar je armen en benen zich bevinden, hoeveel kracht je gebruikt en hoe je beweegt zonder daar voortdurend naar te hoeven kijken.

Deze vormen van waarneming helpen iemand om eerder te merken wat er gebeurt. Ook hier geldt dat een lichamelijke sensatie geen vaste psychologische betekenis heeft. Ze wordt pas begrijpelijk in samenhang met de situatie en de ervaring van de persoon zelf.

Lees verder: Wat is lichaamsbewustzijn? · Wat is interoceptie? Wat is proprioceptie?

Adem, houding en beweging veranderen voortdurend mee met wat iemand ervaart. Bij spanning kan de adem oppervlakkiger worden, het lichaam zich aanspannen of beweging juist kleiner worden. Op andere momenten ontstaat meer ruimte, kracht of beweeglijkheid.

Binnen lichaamsgericht werken worden zulke veranderingen gebruikt als informatie. Ze krijgen geen vaste psychologische betekenis. Een opgetrokken schouder kan bijvoorbeeld samenhangen met spanning, pijn, gewoonte, inspanning of iets anders.

Adem, houding en beweging kunnen ook bewust worden onderzocht. Wat gebeurt er wanneer iemand steviger gaat staan, meer ruimte inneemt, een beweging afmaakt of juist vertraagt? Zo kan iemand direct ervaren wat een andere lichamelijke organisatie teweegbrengt.

Interventies met adem of beweging worden altijd afgestemd op de persoon en diens draagkracht. Meer intensiteit is daarbij geen doel op zichzelf.

Lees verder: Wat is gronden? of Ademwerk: wanneer het niet handig is om intens te gaan

Emoties worden vaak ook lichamelijk ervaren. Denk aan warmte in het gezicht, een versnelde hartslag, spanning in de buik, een brok in de keel of kracht in de armen.

Zo’n lichamelijke sensatie vertelt op zichzelf nog niet welke emotie iemand ervaart. Een versnelde hartslag kan bijvoorbeeld voorkomen bij angst, boosheid, schaamte, verlangen, opwinding of lichamelijke inspanning.

Binnen lichaamsgericht werken wordt daarom onderzocht wat iemand zelf opmerkt, wat er op dat moment gebeurt en welke emotie of behoefte mogelijk samenhangt met de lichamelijke reactie.

Door emoties ook lichamelijk te leren herkennen, kan iemand soms eerder merken wat er speelt. Dat helpt om gevoelens beter te onderscheiden en bewuster te kiezen hoe daarop te reageren.

Lees verder in de kennisbank: Emoties, grenzen & gezonde agressie

Veel reacties die later lastig worden, zijn ooit ontstaan omdat ze hielpen om met spanning, afwijzing, onzekerheid of afhankelijkheid om te gaan.

Iemand kan bijvoorbeeld snel gaan aanpassen, alles onder controle willen houden, zich terugtrekken, sterk blijven of voortdurend voor anderen zorgen. Zulke reacties kunnen zo vertrouwd worden dat ze automatisch verlopen.

Binnen lichaamsgericht werken wordt onderzocht hoe zo’n beschermingspatroon zichtbaar en voelbaar wordt. Wat gebeurt er in het lichaam vlak voordat iemand zich aanpast? Wanneer neemt de spanning toe? Welke beweging wordt juist ingehouden? En wat probeert die reactie op dat moment te voorkomen of mogelijk te maken?

Bescherming wordt binnen Bellein daarom vanuit haar functie onderzocht. De vraag is niet alleen waar een patroon vandaan komt, maar ook wat het voor iemand doet en hoeveel keuzevrijheid er op dit moment nog is.

Lees verder: Wat is een karakterstructuur? of in de kennisbank Karakter & bescherming

Hechting gaat over de manier waarop we ons leren verbinden met anderen en omgaan met nabijheid, afhankelijkheid, verschil en afstand. Die ervaringen kunnen later terugkomen in hoe iemand contact aangaat, steun ontvangt, grenzen voelt en reageert wanneer een relatie spannend wordt.

Dat wordt vaak ook lichamelijk zichtbaar. Iemand kan bijvoorbeeld verlangen naar nabijheid en tegelijk verstijven wanneer een ander echt dichtbij komt. Een ander merkt dat hij onmiddellijk gaat zorgen zodra iemand teleurgesteld lijkt, of voelt pas achteraf dat hij over zijn eigen grens is gegaan.

Binnen Bellein wordt daarom niet alleen gekeken naar wat iemand vertelt over relaties, maar ook naar wat er tijdens het contact gebeurt. Verandert de adem? Komt er meer spanning? Trekt iemand zich terug, zoekt hij juist sneller toenadering of verdwijnt zijn eigen positie?

Die waarnemingen worden verbonden met de ervaring van de cliënt, diens ontwikkeling en hechtingsgeschiedenis en wat er in de actuele relatie gebeurt. Zo kan duidelijker worden hoe oude relationele verwachtingen in het heden invloed hebben op wat iemand voelt en doet.

Lees verder: Hechting & relaties · Wat is Lichaamsgericht Hechtingstherapie?

Bij langdurige stress of traumatische ervaringen kunnen reacties snel en automatisch worden geactiveerd. Iemand kan bijvoorbeeld verstijven, overspoeld raken, de omgeving minder goed waarnemen of juist weinig meer voelen.

Binnen lichaamsgericht werken wordt daarom steeds gekeken naar draagkracht. Hoeveel spanning kan iemand op dit moment ervaren zonder het contact met zichzelf en de omgeving kwijt te raken? Soms betekent dat dat er wordt vertraagd, meer aandacht komt voor oriëntatie en gronding of dat een onderwerp maar heel kort wordt aangeraakt.

Binnen Bellein is intensiteit geen doel op zichzelf. De therapeut volgt wat iemand kan ervaren, verwerken en integreren en stemt de interventie daarop af.

Lichaamsgerichte informatie kan helpen om eerder te herkennen wanneer spanning oploopt, wanneer iemand begint af te haken of wanneer er juist weer meer ruimte ontstaat voor contact en herstel.

Lees verder: Trauma, stress & regulatie · Veilig lichaamsgericht werken: wanneer is het te veel?

Lichaamsgericht werken is een brede verzamelterm.
Het betekent dat lichamelijke ervaring en waarneming bewust worden betrokken bij begeleiding, ontwikkeling of therapie.

Lichaamsgerichte therapie is specifieker.
Daar wordt het lichaam structureel gebruikt binnen een therapeutisch proces, naast gesprek, betekenisgeving en de therapeutische relatie.

Binnen de Bellein Academie maken we daarnaast onderscheid tussen
Lichaamsgericht Hechtingswerk en Lichaamsgerichte Hechtingstherapie.

Lees verder: Wat is Lichaamsgerichte Hechtingstherapie? · Wat is Lichaamsgericht Hechtingswerk?

Binnen lichaamsgericht werken bestaan verschillende therapeutische stromingen en methoden. Ze verschillen in theoretische achtergrond, doel, werkwijze en de manier waarop het lichaam wordt betrokken.

Voorbeelden zijn Bioenergetische Analyse, Somatic Experiencing, Sensorimotor Psychotherapy, Core Energetics, Focusing en verschillende vormen van lichaamsgerichte psychotherapie.

Sommige benaderingen leggen meer nadruk op beweging, adem en expressie. Andere richten zich sterker op trauma, lichaamswaarneming, regulatie of de therapeutische relatie.

Lichaamsgerichte Hechtingstherapie is de therapeutische toepassing van Lichaamsgericht Hechtingswerk. Binnen deze werkwijze worden lichamelijke ervaring en waarneming verbonden met ontwikkeling en hechting, karakter en bescherming, trauma en draagkracht en wat zich in de therapeutische relatie voordoet.

De verschillende methoden hebben dus raakvlakken, maar zijn inhoudelijk niet hetzelfde.

Lees verder in onze kennisbank: Lichaamsgerichte therapie & methoden

Lichaamsgericht werken is een brede verzamelnaam en geen afzonderlijke, eenduidige behandelmethode. De vraag naar wetenschappelijke onderbouwing vraagt daarom om onderscheid.

Er is onderzoek naar onder andere lichaamsgerichte psychotherapie, interoceptie, stress en emotieregulatie, hechting en de therapeutische relatie. Ook specifieke lichaamsgerichte methoden zijn onderzocht. De hoeveelheid en kwaliteit van het onderzoek verschillen per onderwerp en methode.

Binnen Bellein maken we daarom onderscheid tussen wat empirisch onderzocht is, wat voortkomt uit theoretische en klinische modellen en wat gebaseerd is op practice-based kennis uit lichaamsgerichte therapeutische tradities.

Ook Lichaamsgericht Hechtingswerk bevat kennis uit verschillende van deze bronnen. Bellein presenteert LHW daarom als een integratief professioneel kader en doet geen algemene claim dat de volledige werkwijze als één methode wetenschappelijk bewezen is.

Lees verder in onze kennisbank:Lichaamsgericht therapie en methoden

Binnen Bellein wordt het lichaam gezien als informatiebron en ervaringsveld. Wat iemand lichamelijk laat zien of ervaart, wordt zorgvuldig waargenomen en vervolgens in context onderzocht.

Daarbij werken we vanuit een aantal vaste uitgangspunten. Waarnemen gaat vooraf aan interpreteren. Lichamelijke signalen krijgen geen vaste psychologische betekenis. Bescherming wordt onderzocht vanuit haar functie. Ontwikkeling en hechting geven belangrijke relationele context. Draagkracht bepaalt mede wat op een bepaald moment passend is. Ook wat er in de therapeutische relatie gebeurt, kan relevante informatie geven.

De professional gebruikt deze verschillende informatiebronnen om werkhypothesen te vormen, te toetsen en waar nodig bij te stellen. Het doel is dat iemand steeds beter leert herkennen wat er gebeurt en meer keuzevrijheid ontwikkelt in hoe hij daarmee omgaat.

Vanuit deze uitgangspunten heeft Bellein Academie Lichaamsgericht Hechtingswerk ontwikkeld: een integratief referentie- en handelingskader waarin lichaam, hechting, karakter en bescherming, trauma en draagkracht en de therapeutische relatie met elkaar worden verbonden.

Lichaamsgericht werken kan relevant zijn voor mensen die merken dat begrijpen alleen weinig verandert aan wat er in het moment gebeurt.

Bijvoorbeeld wanneer je:

• je grenzen pas laat opmerkt;
• snel rekening houdt met anderen en jezelf daarin kwijtraakt;
• moeilijk voelt wat je zelf wilt of nodig hebt;
• veel spanning ervaart zonder precies te weten waar die vandaan komt;
• steeds in dezelfde relationele of emotionele patronen terechtkomt;
• merkt dat je lichaam sterk reageert terwijl je verstand iets anders zegt;
• meer contact wilt ontwikkelen met wat je lichamelijk ervaart.

Ook voor professionals kan lichaamsgericht werken een verdieping zijn. Het biedt extra informatie over wat er tijdens begeleiding of therapie gebeurt en vraagt om zorgvuldig leren waarnemen, interpreteren en interveniëren.

Binnen Bellein kun je hiermee werken vanuit persoonlijke ontwikkeling, via de beroepsopleiding tot Lichaamsgericht Hechtingstherapeut of, wanneer je al therapeutisch werkt, via de verkorte opleiding voor ervaren professionals.