Emoties, grenzen en gezonde agressie

We spreken gemakkelijk over emoties alsof ze pas bestaan wanneer iemand kan zeggen: ik ben verdrietig of ik ben boos. Emotieonderzoek laat een complexer proces zien.

Een gebeurtenis krijgt betekenis, de aandacht verandert, het lichaam reageert en er kan een handelingsneiging ontstaan. Pas daarna hoeft iemand de ervaring bewust te herkennen en er een woord aan te geven. In een invloedrijke overzichtsstudie beschrijft Klaus Scherer emotie daarom als een proces waarin beoordeling van de situatie, lichamelijke respons, expressie, actietendens en bewuste ervaring zich in samenhang ontwikkelen.

Dat helpt begrijpen waarom iemand soms pas uren later weet wat een gesprek met hem heeft gedaan. Tijdens het contact was hij vooral bezig met antwoorden, rekening houden of de situatie beheersbaar houden. Later, wanneer die directe taak wegvalt, wordt duidelijker wat er ook emotioneel speelde.

Antonio Damasio maakt binnen zijn theoretische werk een verwant onderscheid tussen emoties als bredere organismische processen en gevoelens als de bewuste mentale ervaring van veranderingen in het lichaam. Lisa Feldman Barrett kiest een ander theoretisch uitgangspunt. Haar Theory of Constructed Emotion benadrukt dat de hersenen lichamelijke informatie voortdurend interpreteren vanuit context, eerdere ervaring en geleerde concepten. Daardoor heeft een bepaalde lichamelijke sensatie geen universele emotionele betekenis.

Voor lichaamsgericht werken is dat een belangrijk vertrekpunt. Een gespannen borstkas, een ingehouden adem of een beweging naar achteren is informatie. De betekenis ontstaat pas wanneer die reactie in de context van deze persoon verder wordt onderzocht.

Lees verder: Wat is interoceptie? · Wat is lichaamsbewustzijn?

Emoties hebben geen eenvoudige één-op-één functie. Toch kunnen ze ieder iets anders onder de aandacht brengen.

Angst maakt ons gevoelig voor onzekerheid, mogelijke dreiging en veiligheid. In contact kan angst ervoor zorgen dat iemand zijn aandacht sterk op de ander richt. Wie bang is dat een ander boos wordt of afstand neemt, merkt soms onmiddellijk ieder verschil in stem of gezicht en heeft op datzelfde moment minder toegang tot zijn eigen wens.

Verdriet kan zichtbaar maken wat iemand heeft verloren, mist of belangrijk vindt. Het vertraagt vaak. Iemand kan behoefte krijgen aan steun, nabijheid of juist rust. Verdriet hoeft daarom geen passieve emotie te zijn. Het kan helpen erkennen dat iets werkelijk betekenis had en dat een situatie niet eindeloos kan worden gerepareerd of teruggedraaid.

Boosheid hangt vaak samen met mobilisatie. Er ontstaat kracht om bezwaar te maken, iets te stoppen, afstand te creëren of verandering te zoeken. Daardoor heeft boosheid een duidelijke relatie met grenzen. Dezelfde boosheid kan ook ontstaan uit frustratie, vernedering, ervaren onrecht of het blokkeren van een belangrijk doel. Zij vraagt daarom om verdere duiding.

Blijdschap, plezier en interesse hebben eveneens een functie in begrenzing. Ze vertellen iets over waar iemand juist naartoe wil. Barbara Fredricksons broaden-and-buildtheorie beschrijft positieve emoties als toestanden die aandacht en mogelijke manieren van handelen kunnen verbreden. De precieze theorie wordt nog steeds onderzocht en is op onderdelen ter discussie gesteld, maar het belang van positieve emoties voor exploratie, belangstelling en sociaal contact is breed onderwerp van onderzoek.

Dat laatste verdient meer aandacht in therapie. Grenzen gaan ook over toelaten. Kun je plezier ontvangen zonder het meteen kleiner te maken? Kun je laten merken dat je enthousiast bent? Durf je naar iemand toe te bewegen omdat je werkelijk verlangt naar contact?

Een gezonde grens helpt daarom zowel bij afstand als bij toenadering.

Een belangrijk deel van emotionele volwassenheid bestaat uit het kunnen verdragen dat gevoelens elkaar niet netjes opvolgen.

Je kunt van iemand houden en tegelijk woedend zijn. Je kunt opgelucht zijn over een besluit en verdriet voelen over wat je achterlaat. Je kunt verlangen naar intimiteit en tegelijkertijd bang worden wanneer die nabijheid werkelijkheid wordt.

Onderzoek naar mixed emotions laat zien dat positieve en negatieve emoties daadwerkelijk tegelijk kunnen voorkomen. Het verschijnsel is experimenteel onderzocht en blijkt meer te zijn dan alleen snel wisselen tussen twee gevoelens.

Dat is voor grenzen bijzonder relevant.

Veel innerlijke conflicten ontstaan doordat één emotie wordt behandeld alsof zij de andere ongeldig maakt. Als ik van haar houd, mag ik toch niet zo boos zijn. Als ik blij ben met deze kans, waarom ben ik dan bang? Als ik verdriet voel om hem, kan mijn beslissing om weg te gaan blijkbaar niet kloppen.

Dan wordt een emotionele tegenstelling gemakkelijk een beslissingsprobleem.

Soms hoeven beide gevoelens eerst alleen maar naast elkaar te mogen bestaan. Iemand kan verdriet hebben om wat hij verliest en toch weten dat een grens nodig is. Hij kan bang zijn en tegelijk willen gaan. Hij kan liefde voelen zonder daarmee iedere behoefte van de ander tot zijn verantwoordelijkheid te maken.

Die mogelijkheid om meerdere waarheden in de eigen ervaring te verdragen vergroot de ruimte om werkelijk te kiezen.

Er bestaat een interessant begrip binnen de hedendaagse emotiewetenschap: emotionele granulariteit, ook wel emotiedifferentiatie genoemd. Daarmee wordt bedoeld hoe precies iemand onderscheid kan maken tussen verschillende emotionele ervaringen.

Er is verschil tussen ik voel me slecht en kunnen herkennen dat je teleurgesteld, beschaamd of eenzaam bent. Evenzo is ik voel me goed veel minder specifiek dan opgelucht, trots, nieuwsgierig of ontroerd.

Een recente scoping review beschrijft emotionele granulariteit als het vermogen om emoties verfijnd te herkennen en te onderscheiden. Hogere granulariteit hangt in verschillende onderzoeken samen met gunstiger functioneren en meer mogelijkheden voor emotieregulatie, al verschilt de sterkte van die verbanden per onderzoek en doelgroep.

Dat onderscheid heeft directe gevolgen voor grenzen.

Wanneer iemand alles wat onaangenaam voelt als boosheid benoemt, mist hij relevante informatie. Misschien is hij eigenlijk teleurgesteld en verlangt hij naar herstel. Misschien schaamt hij zich. Misschien voelt hij angst en probeert hij die via boosheid beheersbaar te maken.

Hetzelfde geldt voor positieve emoties. Er is verschil tussen rust, plezier, verlangen, trots en opluchting. Onderzoek naar positieve emotionele granulariteit suggereert dat ook het preciezer onderscheiden van positieve gevoelens betekenis kan hebben voor coping en welzijn.

Lichaamsgericht werken kan dit verfijnen doordat iemand leert opmerken hoe emoties zich bij hem werkelijk ontwikkelen, zonder te veronderstellen dat iedereen angst, verdriet of boosheid op dezelfde lichamelijke manier ervaart.

Dit is misschien het belangrijkste onderscheid binnen dit dossier.

Emoties zijn werkelijk. Hun interpretatie kan nog onderzocht worden.

Iemand kan bang zijn terwijl er op dat moment geen objectief gevaar is. De angst kan samenhangen met een eerdere ervaring of een verwachte afwijzing. Iemand kan schuld voelen na een zorgvuldige grens, omdat hij gewend is verantwoordelijkheid te dragen voor teleurstelling van anderen. Boosheid kan ontstaan doordat een ander werkelijk over een grens gaat en ook doordat die ander simpelweg een andere keuze maakt dan gehoopt.

Ook prettige gevoelens zijn geen garantie. Sterke aantrekkingskracht betekent niet automatisch dat een relatie veilig of passend is.

Emotionele volwassenheid vraagt daarom twee bewegingen tegelijk: de eigen ervaring serieus nemen en haar voldoende onderzoeken om te bepalen wat zij in deze situatie betekent.

Dat voorkomt twee uitersten. Aan de ene kant kan iemand gevoelens voortdurend wegredeneren. Aan de andere kant kan iedere emotie worden behandeld als bewijs dat de buitenwereld zich eraan moet aanpassen.

Tussen die twee posities ontstaat verantwoordelijkheid.

Een grens wordt vaak voorgesteld als iets wat iemand tegenover een ander moet neerzetten. Daarmee blijft een belangrijk deel buiten beeld.

Grenzen organiseren ook wat je toelaat.

Een gezonde grens helpt je onderscheiden wat van jou is en wat bij de ander hoort, hoeveel nabijheid prettig is, wanneer iets te veel wordt en waar je juist meer van wilt. Zij kan stevig worden wanneer bescherming nodig is en zachter worden wanneer contact veilig en gewenst voelt.

Daarom hoort een volmondig ja evenzeer bij gezonde begrenzing als een helder nee.

Wie nauwelijks toegang heeft tot eigen verlangen kan net zo goed grensproblemen hebben als iemand die moeilijk weigert. Iemand kan uitstekend voorkomen dat anderen te dichtbij komen en tegelijkertijd moeite hebben om werkelijk te ontvangen. Een ander geeft gemakkelijk liefde en aandacht en kan nauwelijks verdragen dat er ook iets naar hem toe komt.

Zelfliefde en authenticiteit krijgen hier een concrete betekenis. De eigen ervaring mag gewicht hebben in wat iemand kiest. Natuurlijk leiderschap verwijst binnen Bellein naar het vermogen om die eigen positie te dragen en richting te geven aan het handelen, zonder daarvoor controle over de ander nodig te hebben.

Een grens is op die manier een vorm van onderscheidingsvermogen.

Lees verder: Grenzen voelen zonder schuldgevoel

Boosheid is een emotie. Agressie verwijst binnen de reguliere psychologie meestal naar gedrag waarin schade aan een ander een rol speelt. In agressieonderzoek worden intentie, context en gedrag daarom afzonderlijk onderzocht.

Binnen Bellein gebruiken we daarnaast de term beschermende, manifesterende of positieve agressie. Dit is een lichaamsgerichte en klinische werkterm voor mobiliserende kracht waarmee iemand kan begrenzen, beschermen, initiatief nemen of ruimte innemen.

Die kracht hoeft nauwelijks agressief te ogen.

Iemand kan rustig zeggen dat hij zijn zin wil afmaken wanneer een ander hem voor de derde keer onderbreekt. Hij hoeft niet harder te spreken. Er is wel voldoende kracht beschikbaar om zijn positie niet onmiddellijk op te geven.

In een andere situatie is veel meer mobilisatie nodig, bijvoorbeeld wanneer iemand zich fysiek uit een ongewenste greep moet losmaken.

Binnen Bellein gaat beschermende agressie daarom over de richting waarin kracht wordt gebruikt. Zij ondersteunt leven, eigenheid en bescherming.

Bij wat we negatieve agressie noemen, krijgt kracht een schadende richting. De persoon wil bijvoorbeeld overheersen, vernederen, vergelden of de ander pijn doen. Therapeutisch is het belangrijk om te onderzoeken wat deze agressie voedt. Onder de schadende beweging kunnen ervaringen van machteloosheid, vernedering, angst of gekwetstheid liggen.

Binnen Lichaamsgerichte Hechtingstherapie wordt daarom zowel de oorsprong van deze agressie onderzocht als de verantwoordelijkheid voor wat iemand ermee doet. Wanneer iemand beter leert herkennen wat er onder de agressieve reactie gebeurt en eerder toegang krijgt tot de oorspronkelijke emotie en behoefte, kan er meer keuze ontstaan in de manier waarop hij zijn kracht inzet. Kracht die eerder via controle, aanval of vergelding naar buiten kwam, kan zich dan ontwikkelen tot een meer beschermende en begrenzende vorm van agressie, waarin iemand voor zichzelf opkomt zonder de ander te hoeven beschadigen. Er ontstaat positieve agressie.

Bij passieve agressie krijgt verzet geen rechtstreekse vorm. Iemand stemt toe en werkt vervolgens tegen, trekt warmte terug of laat zijn vijandigheid via gedrag blijken. Dan wordt interessant waarom direct positie innemen zo moeilijk is. Ook voor deze vorm van agressie wordt (onbewust) geen verantwoordelijkheid genomen.

Deze termen helpen binnen LHW de kwaliteit van mobilisatie te onderscheiden. Ze zijn geen formele diagnostische categorieën.

Boosheid en grenzen raken elkaar sterk. Toch geeft boosheid geen objectief oordeel over de ander.

Iemand kan boos worden omdat zijn grens werkelijk wordt genegeerd. Hij kan ook boos worden omdat iemand hem tegenspreekt, een eigen keuze maakt of weigert aan een verwachting te voldoen.

Daarom is binnen Lichaamsgericht Hechtingswerk ook de vraag belangrijk wat er onder de boosheid leeft. Soms blijkt er angst aanwezig. Soms verdriet of schaamte. Soms wordt zichtbaar dat iemand werkelijk een grens moet beschermen.

De emotie wordt daarmee serieuzer genomen, juist doordat ze niet te snel wordt uitgelegd.

Lees verder: Waarom boosheid na langdurige onveiligheid soms nauwelijks voelbaar is

Regulatie wordt soms verward met kalm worden.

Binnen de psychologie betekent emotieregulatie breder dat mensen invloed uitoefenen op welke emoties zij ervaren, wanneer die ontstaan en hoe zij worden beleefd of geuit. James Gross heeft dit proces uitgebreid beschreven en benadrukt dat mensen verschillende regulatiestrategieën gebruiken.

Een emotie kunnen dragen kan daarom even regulerend zijn als haar verminderen.

Je kunt bijvoorbeeld bang zijn en toch aanwezig blijven. Je kunt verdriet voelen zonder onmiddellijk een oplossing te zoeken. Je kunt boos zijn en eerst onderzoeken wat je wilt doen voordat je handelt. Je kunt veel blijdschap voelen en die ervaring verdragen zonder haar meteen te bagatelliseren.

Onderdrukking vormt één mogelijke strategie. Zij kan in bepaalde situaties nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer direct uiten onveilig of ongepast is. Wanneer iemand vrijwel automatisch iedere relevante emotie afremt, verliest hij ook informatie die nodig kan zijn om keuzes te maken.

Binnen lichaamsgericht werk wordt daarom niet gestreefd naar maximale emotionele expressie. Het gaat om voldoende toegang tot de ervaring om er bewust mee om te kunnen gaan.

Lees verder: Wat is gronden? · Ademwerk: wanneer het niet handig is om intens te gaan

Deze uitdrukking wordt binnen lichaamsgerichte therapie veel gebruikt en vraagt zorgvuldigheid.

Een emotie ligt niet letterlijk als een compleet pakket opgeslagen in een spier. Wel kan iemand steeds opnieuw een vergelijkbare lichamelijke organisatie gebruiken om een bepaalde beweging of emotie te begrenzen.

Wie bijvoorbeeld iedere impuls tot protest vroeg afremt, kan daarbij steeds zijn adem verkleinen, zijn kaken aanspannen of de beweging van zijn armen stoppen. Iemand die verdriet snel onder controle brengt kan merken dat hij zijn keel, borst of adem telkens op een vergelijkbare manier organiseert.

Wanneer zo'n patroon vaak wordt herhaald, kan het vertrouwd en grotendeels onbewust worden.

Binnen Bellein bedoelen we met een emotie die lichamelijk wordt vastgehouden zo'n terugkerende samenhang tussen emotionele ervaring, bewegingsimpuls en lichamelijke remming. De historische betekenis daarvan kan alleen zorgvuldig in de context van de cliënt worden onderzocht. Het lichaam levert nooit een betrouwbare reconstructie van wat iemand vroeger precies heeft meegemaakt.

De bredere vakmatige uitleg over het waarnemen en interpreteren van lichamelijke reacties hoort bij het aparte kennisdossier over lichaamslezing; dit dossier beperkt zich tot de rol die zulke reacties spelen bij emoties en grenzen. De huidige Bellein-definitie van lichaamslezing benadrukt dat waarneming eerst beschreven en pas daarna als voorlopige hypothese onderzocht wordt.

Lees verder: Wat is een karakterstructuur? · Wat is lichaamsgericht werken?

Vooral bij boosheid is dit een belangrijk onderscheid.

Het klassieke catharsisidee veronderstelde dat iemand opgehoopte boosheid kwijt zou raken door die krachtig af te reageren. Een meta-analyse uit 2024 onderzocht 154 studies met ruim 10.000 deelnemers. Activiteiten die lichamelijke arousal verminderden hingen gemiddeld samen met minder boosheid en agressie. Activiteiten die arousal verhoogden, waaronder sommige vormen van krachtig ventileren, hadden gemiddeld vrijwel geen gunstig effect.

Dat onderzoek beoordeelt geen volledige lichaamsgerichte therapie en zegt evenmin dat krachtige beweging therapeutisch waardeloos is.

Binnen LHW kan duwen, bewegen of kracht gebruiken een andere functie hebben. Iemand kan ontdekken dat hij zijn kracht onmiddellijk terugtrekt zodra de ander reageert. Een ander ervaart voor het eerst dat hij afstand kan maken zonder in paniek te raken.

Dan zit de therapeutische betekenis in het onderzoek naar de beweging, de emotie en de keuze die beschikbaar komt.

Alleen intensiteit zegt weinig.

Het bredere LHW-model omvat meerdere informatielagen die in andere kennisdossiers uitgebreid worden behandeld: ontwikkeling en hechting, karakter en bescherming, trauma en draagkracht, lichaamslezing, therapeutische relatie en professioneel redeneren. Het kennisdossier over lichaamsgericht hechtingswerk beschrijft die volledige architectuur.

Binnen dit dossier is vooral één specifieke beweging van belang.

Een lichaamsgericht hechtingstherapeut onderzoekt hoe een emotie zich ontwikkelt tot een mogelijke handeling.

Een cliënt zegt bijvoorbeeld dat hij steeds te laat merkt dat hij iets niet wil. Tijdens een concrete situatie blijkt dat er wel degelijk vroeg een verandering optreedt. Hij voelt spanning wanneer iemand iets vraagt en merkt een kleine impuls om tijd te nemen. Direct daarna ontstaat angst voor teleurstelling. Zijn aandacht verschuift naar de ander en enkele seconden later zegt hij ja.

Dan blijkt het probleem niet simpelweg te zijn dat hij zijn grens niet voelt.

Er is eerst informatie, daarna ontstaat een relationeel conflict en uiteindelijk wint één beweging het van de andere.

Dat onderscheid verandert ook het therapeutische werk. De cliënt hoeft zijn lichaam niet beter te leren ‘lezen’ alsof er één verborgen antwoord te vinden is. Hij kan leren herkennen welke verschillende emoties en impulsen elkaar opvolgen en waar zijn keuzevrijheid kleiner wordt.

Daar ligt de directe verbinding tussen emotie, hechting en begrenzing.

Lees verder: Waarom inzicht alleen niet genoeg is om te veranderen · Wat is Lichaamsgericht Hechtingswerk? · Wat is Lichaamsgerichte Hechtingstherapie?

Uiteindelijk gaat dit dossier daarom over meer dan boosheid of nee zeggen.

Emoties helpen een mens zich oriënteren. Angst brengt mogelijke onveiligheid onder de aandacht. Verdriet laat zien wat geraakt of verloren is. Boosheid kan mobiliseren. Blijdschap, interesse en verlangen geven richting aan waar iemand naartoe wil.

Soms spreken die emoties elkaar tegen.

Volwassen emotioneel functioneren betekent dat iemand die complexiteit steeds beter kan verdragen en verfijnen. Hij hoeft een emotie niet onmiddellijk uit te voeren, weg te drukken of tot waarheid te verklaren. Hij kan haar voelen, onderzoeken en mee laten wegen.

Een grens wordt vanuit die positie minder een verdedigingslinie en meer een vermogen om onderscheid te maken: dit wil ik toelaten, hier wil ik afstand, hiervoor heb ik tijd nodig en hier wil ik juist voluit naartoe bewegen.

Binnen Lichaamsgericht Hechtingswerk ligt daar een belangrijk doel: meer vrijheid om jezelf te blijven ervaren terwijl er werkelijk contact met een ander bestaat.

Lees verder in de kennisbank: Emoties, grenzen & gezonde agressie

Wil je dit zelf ervaren? Kom naar een kennismakingsworkshop of een themadag.