Dit is het tweede deel van een driedelige reeks over de psychologische gevolgen van langdurige onveiligheid in een relatie. In deel één beschreef ik waarom iemand ook na een schadelijke relatie sterk afgestemd kan blijven op degene die haar pijn heeft gedaan. In dit deel gaat het over boosheid. Waarom is die bij sommige mensen nauwelijks bereikbaar, terwijl verdriet, begrip en medelijden veel gemakkelijker beschikbaar zijn? In het derde deel kijken we naar de volgende beweging: leren verdragen dat de ander teleurgesteld, boos of gekwetst kan zijn zonder daar opnieuw verantwoordelijk voor te worden.

Waarom boosheid na langdurige onveiligheid soms nauwelijks voelbaar is

Een van de vragen die ik in mijn werk regelmatig stel is eenvoudig: “Wat doet dit met je als je er nu over vertelt?”

Soms verwacht iemand zelf dat het antwoord verdriet zal zijn. Ze vertelt over iets wat haar diep heeft geraakt en voelt haar tranen opkomen. Haar borst trekt samen en haar stem breekt een beetje. Wanneer we langer bij het moment blijven, gebeurt er soms iets anders. Haar kaken worden steviger, haar handen spannen zich aan en haar voeten drukken harder in de vloer.

Dan zeg ik weleens: “Volgens mij gebeurt er nog iets.”

Veel mensen herkennen verdriet gemakkelijker dan boosheid. Verdriet voelt pijnlijk, terwijl het vaak bekend terrein is. Boosheid kan heel andere associaties oproepen. Hardheid, ruzie, controleverlies, iemand kwetsen, afwijzing of gevaar kunnen er allemaal aan verbonden zijn.

Zeker bij mensen die lange tijd in een onveilige relatie hebben geleefd, is dat begrijpelijk. Wanneer protesteren in het verleden leidde tot dreiging, straf, intimidatie of verdere escalatie, leert het lichaam snel dat verzet een prijs heeft. Je kunt dan op een gegeven moment nauwelijks nog merken dat je boos wordt, omdat de reactie al wordt afgeremd voordat zij volledig bewust wordt.

Iemand stelt een vernederende vraag en je begint jezelf uit te leggen. Iemand overschrijdt een grens en je voelt tranen opkomen. Iemand praat over je heen en je trekt je terug. Je voelt spanning in je borst of keel en denkt dat je bang bent, terwijl er onder die angst misschien ook een krachtige impuls zit om afstand te maken, je hand op te steken, harder te spreken of eenvoudig te zeggen dat iets moet ophouden.

Het lichaam kan die impuls jarenlang hebben leren onderdrukken.

Daarom vind ik het belangrijk om boosheid zorgvuldig te onderscheiden van agressief gedrag. Boosheid is een emotionele en lichamelijke reactie die onder meer verschijnt wanneer iemand onze grens overschrijdt, ons belemmert of iets aantast wat voor ons belangrijk is. Wat we vervolgens met die boosheid doen, is een volgende stap.

Gezonde agressie is voor mij de levenskracht die iemand helpt om ruimte in te nemen, zichzelf te beschermen en richting te geven aan een grens. Daarom noem ik het ook wel beschermende boosheid. Je ziet haar soms al ontstaan in het lichaam voordat iemand woorden heeft. Een rug raakt meer aangespannen. De ogen vlammen iets op of handen ballen zich iets meer. 

In een sessie werkte ik eens met iemand die vertelde hoe ze bij conflicten vrijwel altijd begon te huilen. Ze vond dat frustrerend, omdat ze achteraf precies wist wat ze had willen zeggen. Zodra iemand tijdens een conflict harder sprak, verdwenen haar woorden.

We onderzochten wat er lichamelijk gebeurde vlak vóór haar tranen kwamen. Ze merkte dat haar keel zich samenkneep en dat ze haar armen dicht tegen haar lichaam trok. Toen ze op mijn verzoek haar armen langzaam wat meer ruimte liet innemen, veranderde haar adem. Haar verdriet bleef aanwezig en daarnaast verscheen iets wat ze veel minder goed kende. Ze voelde hoe kwaad ze eigenlijk was.

Dat was voor haar verrassend. Ze had zichzelf jarenlang gezien als iemand die nu eenmaal weinig boosheid voelde.

Wie moeite heeft om een grens te voelen zonder onmiddellijk schuld te ervaren, herkent misschien ook wat ik beschrijf in Grenzen voelen zonder schuldgevoel. Daarin gaat het over de manier waarop zorg voor de ander ongemerkt groter kan worden dan wat je zelf voelt.

Een ander patroon

Een ander patroon dat ik regelmatig tegenkom, is dat iemand heel gemakkelijk medelijden voelt met degene die haar heeft gekwetst. Zodra we spreken over verantwoordelijkheid, verschijnt er onmiddellijk een verklaring.

Hij had het zelf zwaar. Hij was beschadigd. Hij kon slecht omgaan met spanning. Hij voelde zich verlaten. Hij wist waarschijnlijk geen andere manier. Al die argumenten kunnen waar zijn. Toch valt mij vooral op hoe snel sommige mensen daar terechtkomen.

Op zo'n moment vraag ik soms wat er zou gebeuren wanneer we de verklaring even laten rusten en alleen kijken naar wat er feitelijk is gebeurd. Dan zie ik regelmatig het lichaam reageren. Alsof het veel spannender is om de eigen werkelijkheid volledig binnen te laten komen dan om de ander te begrijpen.

Medelijden kan op zo'n moment een beschermende functie krijgen. Zolang je bezig bent met de pijn van de ander, blijft de volle omvang van je eigen ervaring iets verder weg.

Want wanneer iemand werkelijk begint te voelen dat een grens ernstig is overschreden, komt daar vaak veel meer bij vrij dan boosheid. Er kan verdriet ontstaan over wat verloren is gegaan, over jaren waarin iemand zichzelf kleiner heeft laten maken of over vertrouwen dat beschadigd is geraakt. Soms komt er schaamte boven over situaties die zij lang heeft verdragen. Soms ontstaat er rouw over wie zij in die jaren had kunnen zijn.

Daarom hoeft toegang krijgen tot boosheid geen spektakel te worden. Ik ben veel geïnteresseerder in het moment waarop iemand haar eigen grens van binnenuit begint te geloven.

Soms is dat een krachtige beweging. Soms nauwelijks zichtbaar. Iemand zit rechter en zegt voor het eerst zonder haar uitspraak meteen af te zwakken: “Dat was niet goed wat daar gebeurde.”

De woorden zijn eenvoudig. De innerlijke beweging erachter kan enorm zijn.

Vanaf daar wordt een volgende vraag belangrijk. Want wat gebeurt er wanneer je jouw grens wel steeds beter voelt en deze gaat uiten naar de ander? De welbekende angst voor de reactie van de ander kan het zomaar weer overnemen waardoor je vervalt in oud gedrag. Kun je toch bij jezelf blijven wanneer iemand boos wordt of jou verwijt dat je veranderd bent?

Daarover gaat het laatste artikel van deze reeks.

Lees verder in deel 3: Wanneer je de ander niet langer hoeft te beschermen tegen jouw waarheid.

Tijdens onze themadag 'Grenzen zonder schuldgevoel' onderzoeken we hoe emoties en grenzen zich lichamelijk laten voelen, wat je doet zodra spanning oploopt en hoe je meer ruimte kunt ontwikkelen voor beschermende boosheid en duidelijke begrenzing. Reserveer hier jouw plek.