Dit is het derde en laatste deel van een reeks over wat langdurige onveiligheid in een relatie psychologisch en lichamelijk kan achterlaten. In deel één ging het over de sterke afstemming op de ander die ook na een relatie kan blijven bestaan. Deel twee ging over onderdrukte boosheid en de beschermende functie die begrip en medelijden soms krijgen. In dit laatste deel gaat het over een volgende stap in herstel: kunnen voelen wat van jou is, terwijl je de reactie van de ander steeds meer bij die ander kunt laten.

Wanneer je de ander niet langer hoeft te beschermen tegen jouw waarheid

Er komt in sommige therapeutische processen een moment waarop iemand iets zegt dat op papier weinig spectaculair lijkt en in de persoon toch alles verandert.

Een cliënt vertelde me eens over een conflict waarin zij voor het eerst geen uitgebreide uitleg had gegeven. Ze had gezegd wat voor haar wel en niet mogelijk was en daarna was ze stil gebleven. De ander was teleurgesteld geraakt en had geprobeerd haar alsnog op andere gedachten te brengen. Normaal gesproken zou ze onmiddellijk zijn gaan verzachten, verklaren en zoeken naar een oplossing waarmee iedereen tevreden kon zijn.

Deze keer voelde ze haar hart bonzen en haar benen trillen, terwijl ze bleef zitten.

Toen ze het mij vertelde, zei ze: “Ik vond het verschrikkelijk dat hij teleurgesteld was, maar ik hoefde het niet op te lossen.”

Dat vind ik een belangrijke zin.

Wie jarenlang heeft geleerd dat de stemming van een ander consequenties kan hebben, ontwikkelt vaak een groot verantwoordelijkheidsgevoel voor wat er in die ander gebeurt. Boosheid moet worden voorkomen, verdriet verzacht, irritatie snel opgelost en teleurstelling liefst al vóór zij ontstaat onderschept.

Zo kan iemand uiteindelijk nauwelijks meer onderscheiden waar haar verantwoordelijkheid ophoudt en die van de ander begint.

Dat patroon zie je in heel verschillende relaties. Mensen zeggen iets toe waar ze geen ruimte voor hebben, omdat ze de teleurstelling op het gezicht van de ander al voor zich zien. Ze houden informatie achter omdat ze eerst willen bedenken hoe ze die veilig kunnen brengen. Ze gaan na een moeilijke mededeling onmiddellijk uitleggen waarom ze het zo bedoelen. Wanneer iemand boos wordt, verschuift hun aandacht razendsnel van hun eigen grens naar de vraag hoe het weer goed kan komen.

Aan de buitenkant kan dat eruitzien als zorgzaamheid. Vanbinnen is het vaak inspannend werk.

Het lichaam vertelt alles

Het lichaam blijft voortdurend vooruitlopen op mogelijke reacties. De adem verandert zodra een moeilijk gesprek nadert. De maag trekt samen wanneer de telefoon gaat. Iemand repeteert gesprekken in haar hoofd, kijkt voortdurend naar het gezicht van de ander en merkt pas uren later hoe gespannen ze zelf was.

In het eerste artikel van deze reeks beschreef ik hoe die voortdurende afstemming ertoe kan leiden dat je eigen ervaring steeds verder naar de achtergrond schuift.

Herstel vraagt daarom meer dan leren zeggen wat je vindt. Er moet ergens vanbinnen een nieuw besef ontstaan: de ander mag een reactie hebben op mijn grens en ik hoef die reactie niet onmiddellijk van hem over te nemen.

Dat is vaak spannend, juist omdat het lichaam andere ervaringen heeft opgeslagen.

Ik werk dan graag heel concreet. Iemand vertelt bijvoorbeeld dat ze nee heeft gezegd tegen een verzoek en daarna een lange verklaring heeft toegevoegd. We gaan terug naar het moment waarop ze haar eerste nee voelde.

Soms blijkt dat haar buik al heel duidelijk reageerde. Ze wilde achteruit bewegen. Haar lichaam had de grens eigenlijk al aangegeven. De moeilijkheid ontstond een paar seconden later, toen ze het gezicht van de ander zag veranderen.

Daar verschoof de aandacht.

Vanaf dat moment ging het nauwelijks nog over haar grens. Alles draaide om de vraag of de ander haar nog aardig zou vinden, of hij boos werd, of ze onredelijk was en hoe ze het ongemak kon herstellen.

Dat omslagpunt is therapeutisch interessant, omdat daar vaak de oude organisatie zichtbaar wordt.

Tijdens onze themadag 'Grenzen zonder schuldgevoel' onderzoeken we hoe jouw lichaam een grens aangeeft en wat er gebeurt zodra iemand anders daar teleurgesteld, geraakt of boos op reageert.

Wanneer iemand leert om een paar tellen langer bij zichzelf te blijven, ontstaat er ruimte om twee werkelijkheden naast elkaar te verdragen. Ik kan voelen dat dit voor mij te veel is en zien dat jij daar teleurgesteld over bent. Ik kan begrijpen dat jij ergens verdriet van hebt en weten dat ik mijn besluit toch wil handhaven. Ik kan van je houden en tegelijkertijd ervaren dat iets voor mij niet klopt.

Voor mensen die gewend zijn verantwoordelijkheid te dragen voor het emotionele evenwicht in een relatie is dat een grote ontwikkeling.

Het verandert ook de betekenis van medelijden.

Er is een verschil tussen medelijden dat voortkomt uit vrijheid en medelijden dat onmiddellijk een opdracht wordt. In het eerste geval kun je zien dat iemand lijdt en geraakt zijn door zijn pijn. Je hoeft jezelf daarvoor niet te verlaten. In het tweede geval ontstaat vrijwel meteen een innerlijke beweging om iets te herstellen, toe te geven of de ander te ontzien.

Het lichaam laat dat verschil vaak prachtig zien. Vrij mededogen heeft meestal meer ruimte. Iemand kan vrij blijven ademen, zichzelf blijven voelen en helder waarnemen in het hier & nu. Oververantwoordelijkheid vernauwt. De aandacht gaat naar buiten, spieren spannen zich aan en er ontstaat haast. Je neemt niet meer waar in het heden, maar leeft (herhaalt) een verhaal dat je heel goed kent.

Daarom is grenzen leren voelen zoveel meer dan assertiviteit. Een zin uitspreken is meestal het eenvoudigste gedeelte. De echte oefening begint wanneer de ander vervolgens iets voelt.

Kun je verdragen dat iemand teleurgesteld is en toch bij jezelf blijven? Kun je merken dat iemand het oneens met je is zonder onmiddellijk aan je eigen waarneming te gaan twijfelen? Kun je een boos gezicht zien en voelen dat je benen gespannen raken, terwijl je toch blijft staan voor wat voor jou klopt?

Daar begint een ander soort vrijheid.

In therapie zie ik soms langzaam een nieuwe houding ontstaan. Iemand vertelt nog steeds zorgvuldig over de ander en kan diens kwetsbaarheid nog steeds zien. Tegelijkertijd gaat ze minder snel uitleggen waarom zijn gedrag begrijpelijk was. Ze blijft langer bij haar eigen ervaring. Haar voeten staan steviger op de grond en haar stem blijft hoorbaar wanneer ze iets zegt wat vroeger onmiddellijk schuldgevoel opriep.

Daar komt de hele beweging van deze reeks samen.

Eerst ontdek je hoe sterk je nog op de ander bent afgestemd. Vervolgens kom je dichter bij gevoelens die jarenlang weinig ruimte kregen, waaronder boosheid (de beschermende agressie). Uiteindelijk ontstaat er steeds meer vermogen om te voelen: dit is van mij en dat is van jou.

De ander draagt verantwoordelijkheid voor zijn gedrag, zijn keuzes, zijn emoties en wat hij met zijn leven doet. Jij draagt verantwoordelijkheid voor jouw waarheid, jouw keuzes en de manier waarop jij met je grens omgaat.

Wanneer die twee werkelijk van elkaar onderscheiden mogen worden, hoeft verbinding steeds minder ten koste te gaan van jezelf.

Tijdens onze themadag 'Grenzen zonder schuldgevoel' onderzoeken we hoe jouw lichaam een grens aangeeft en wat er gebeurt zodra iemand anders daar teleurgesteld, geraakt of boos op reageert. Reserveer hier jouw plek.