Dit artikel is het eerste deel van een driedelige reeks over wat langdurige onveiligheid in een relatie met je doet. In dit eerste deel gaat het over de sterke afstemming op de ander die na zo’n relatie kan blijven bestaan. In deel twee kijken we naar boosheid en waarom die soms nauwelijks toegankelijk is. In het derde deel gaat het over herstel: hoe je de verantwoordelijkheid voor de ander langzaam teruglegt waar die hoort en je eigen grens weer serieus leert nemen. 

Waarom blijf ik nog rekening houden met iemand die mij zoveel pijn heeft gedaan?

Soms zit er iemand tegenover me die heel helder kan vertellen wat er in een relatie is gebeurd. Ze kan gebeurtenissen benoemen waarvan je als buitenstaander onmiddellijk voelt hoe grensoverschrijdend ze zijn geweest. Jarenlang klein gemaakt worden, voortdurend op je woorden moeten letten, vernederd worden, gecontroleerd worden en bang zijn voor de reactie van de ander. Ze weet inmiddels dat het schadelijk was. Ze kan zelfs zeggen dat ze nooit meer terug zou willen naar die situatie. En toch verandert er iets zodra we spreken over degene die haar dit heeft aangedaan.

Dan verzacht haar stem. Ze begint uit te leggen dat hij zelf ook een moeilijke jeugd heeft gehad, dat er ook goede momenten waren, dat hij eigenlijk heel onzeker is of dat hij het na de scheiding zwaar heeft. Soms hoor ik haar binnen een paar minuten verschuiven van haar eigen pijn naar zijn verhaal.

Juist die verschuiving vind ik pijnlijk en ik weet dat er veel informatie in verscholen ligt. Want vaak wordt daarin zichtbaar hoe diep een relatie zich in het zenuwstelsel kan organiseren.

Wanneer je jarenlang samenleeft met iemand van wie de stemming bepalend is voor de veiligheid in huis, leer je die stemming steeds sneller herkennen. Je hoort aan voetstappen hoe iemand binnenkomt, ziet aan een gezicht of een opmerking verkeerd kan vallen en merkt aan een stilte dat je voorzichtig moet worden. Het lichaam gaat vooruitdenken. Jouw woorden kies je steeds zorgvuldiger en jouw aandacht gaat steeds meer naar de ander.

Na verloop van tijd voelt dat nauwelijks nog als aanpassen. Het wordt gewoon hoe je contact maakt.

Daarom kan iemand na het beëindigen van zo'n relatie verstandelijk heel goed weten dat ze vrij is, terwijl haar lichaam zich nog steeds gedraagt alsof de toestand van de ander van groot belang is. Een appje kan genoeg zijn om opnieuw te gaan nadenken over wat verstandig is om terug te schrijven. Een geïrriteerde toon kan haar uren bezighouden. Een probleem in zijn leven kan onmiddellijk het gevoel oproepen dat ze iets moet doen.

Wat vaak traumahechting wordt genoemd, gaat onder andere over deze merkwaardige vermenging van hechting en onveiligheid. Nabijheid, angst, opluchting, hoop, spanning en soms ook liefde hebben jarenlang door elkaar gelopen. De persoon bij wie je veiligheid zocht, was tegelijkertijd degene voor wie je op je hoede moest zijn. Dat maakt loskomen psychologisch ingewikkelder dan eenvoudig besluiten dat iemand ongezond voor je was.

Ik zie daarom regelmatig dat cliënten zichzelf verwijten dat ze nog steeds rekening houden met iemand die hen beschadigd heeft. Dat verwijt helpt zelden. Veel interessanter is de vraag wat er precies in hun lichaam gebeurt op het moment dat de ander ontevreden, hulpeloos of boos lijkt.

Een vrouw merkte tijdens een sessie dat ze onmiddellijk voorover kwam zitten toen ze vertelde dat haar voormalige partner ergens mee worstelde. Haar gezicht veranderde, haar aandacht verscherpte en ze begon oplossingen te bedenken. Toen ik haar vroeg om even niets op te lossen en alleen te voelen wat er in haar gebeurde, zakte ze terug in de stoel. Pas toen merkte ze hoe gespannen haar buik was. Onder haar behoefte om hem te helpen zat angst.

Dat soort momenten maken zichtbaar hoe een oud patroon zichzelf in stand houdt. Het lijkt zorgzaamheid, terwijl er tegelijkertijd een veel oudere boodschap in het lichaam actief kan zijn: als het met hem slecht gaat, kan er iets gebeuren waar ik last van krijg.

Herken je dat je in contact razendsnel bij de ander terechtkomt en pas veel later ontdekt wat jijzelf voelde? Lees dan ook Waarom raak ik mezelf kwijt in contact?.

Wil je zelf onderzoeken wat er in jou gebeurt wanneer contact spannend wordt? Tijdens onze themadag 'Waarom raak ik mezelf kwijt?' kun je ervaren hoe aanpassen, opletten en oververantwoordelijkheid lichamelijk voelbaar worden en hoe je dichter bij jezelf kunt blijven.

Mensen die lang in een onveilige relatie hebben geleefd, zijn vaak bijzonder goed geworden in het begrijpen van de ander. Ze weten waarom iemand boos wordt, waar zijn kwetsbaarheid zit, welke onderwerpen gevoelig liggen en wanneer je beter even kunt wachten. Dat vermogen kan zo sterk ontwikkeld raken dat de binnenwereld van de ander veel toegankelijker voelt dan die van henzelf.

Wanneer ik dan vraag: “En wat gebeurde er eigenlijk met jou?”, valt er soms een stilte.

Daar begint vaak een belangrijk deel van het werk.

Want zolang alle aandacht naar de verklaring voor zijn gedrag gaat, blijft er weinig ruimte over voor de ervaring van degene die het heeft ondergaan. Het lichaam kent die ervaring meestal wel. Dat blijkt uit een kaak die zich aanspant, schouders die naar voren trekken, een adem die wordt vastgezet of handen die onrustig beginnen te bewegen zodra bepaalde gebeurtenissen ter sprake komen.

Het zenuwstelsel vertelt dan een verhaal dat iemand met woorden nog voorzichtig benadert.

Herstel betekent dat de aandacht langzaam weer twee kanten op mag bewegen. Je kunt begrijpen dat een ander beschadigd is geraakt in zijn eigen leven en tegelijkertijd volledig serieus nemen wat zijn gedrag met jou heeft gedaan. Mededogen hoeft daarbij niet te verdwijnen. Het krijgt alleen een andere plek.

Er komt steeds meer ruimte voor vragen als: wat voelde ik eigenlijk? Wanneer werd ik bang? Wat heb ik jarenlang verdragen? Wat had ik nodig? Waar lag mijn grens?

Voor veel mensen is dat confronterend. Zodra je werkelijk bij je eigen ervaring blijft, kan er verdriet ontstaan over de jaren waarin je jezelf voortdurend hebt aangepast. Er kan boosheid komen, schaamte, verwarring en soms diepe rouw. Ook kan het lichaam pas dan gaan voelen hoe lang het alert is geweest.

En juist daar begint het onderwerp van het tweede artikel in deze reeks. Want wat gebeurt er wanneer je wel toegang hebt tot verdriet en begrip, terwijl boosheid nauwelijks voelbaar is? En waarom kan medelijden soms veel veiliger voelen dan werkelijk toelaten wat iemand jou heeft aangedaan?

Lees verder in deel 2: Waarom boosheid na langdurige onveiligheid soms nauwelijks voelbaar is.

Wil je zelf onderzoeken wat er in jou gebeurt wanneer contact spannend wordt? Tijdens onze themadag 'Waarom raak ik mezelf kwijt?' kun je ervaren hoe aanpassen, opletten en oververantwoordelijkheid lichamelijk voelbaar worden en hoe je dichter bij jezelf kunt blijven. Reserveer hier jouw plek.